Không nên nuốt cơm nắm, rau hay khối thức ăn to để "đẩy" xương cá xuống. Cách này có thể làm xương găm sâu hơn vào thành họng hoặc thực quản, nơi khó lấy và dễ gây biến chứng. Trong vài phút đầu, bạn có thể ho nhẹ, súc miệng, uống vài ngụm nước. Nếu cảm giác vướng vẫn còn, nuốt đau rõ ở một điểm, hoặc có chảy máu, khó thở, nên đi khám tai mũi họng ngay trong ngày.
Nhiều trường hợp, xương đã trôi nhưng để lại vết xước khiến cổ họng vẫn cộm vài giờ. Phân biệt hai tình huống này bằng cảm giác ở nhà rất khó, nên ngưỡng để đi khám cần rõ ràng. Phần dưới chia theo dấu hiệu, kèm những mẹo dân gian nên bỏ và cách kể với bác sĩ.
Vài phút đầu: những việc làm được
Ngay khi thấy vướng, dừng ăn, bình tĩnh, rồi làm theo thứ tự:
- Ho nhẹ, khạc nhẹ vài lần. Xương nhỏ mắc nông đôi khi bật ra theo cách này.
- Súc miệng bằng nước ấm và nhổ ra để xem có xương lẫn trong nước không.
- Uống vài ngụm nước nhỏ, chậm. Nếu nuốt nước không đau và cảm giác vướng giảm dần, có thể xương đã trôi.
- Soi họng dưới đèn nếu có người giúp: há miệng to, dùng đèn điện thoại chiếu vào. Thấy xương ở amidan thì đừng tự gắp bằng đũa hay nhíp; đi khám để bác sĩ gắp bằng dụng cụ.
- Ghi lại giờ hóc và loại cá: cá nhỏ nhiều xương dăm, cá to xương cứng hay xương sống. Thông tin này giúp bác sĩ đoán xương mắc ở đâu.
Nếu có lúc nào thấy khó thở, nói không ra tiếng, thở rít, hãy gọi cấp cứu ngay. Đây không còn là chuyện hóc xương thông thường. Với trẻ nhỏ bị hóc, đưa đi khám luôn, không thử tự xử trí lâu.
Hóc xương, nghẹn thức ăn hay sặc: phân biệt để làm đúng
Ba chuyện này hay bị gọi chung là "hóc", nhưng cách xử trí khác hẳn nhau. Nhìn vào việc người đó còn thở, còn nói được hay không là quan trọng nhất.
| Tình huống | Biểu hiện thường thấy | Làm gì |
|---|---|---|
| Hóc xương nhỏ | Vẫn nói, vẫn thở bình thường; thấy cộm, nhói một điểm khi nuốt | Dừng ăn, súc miệng, uống nước nhỏ ngụm; còn vướng thì đi khám tai mũi họng |
| Nghẹn miếng thức ăn to trong thực quản | Thở được nhưng nuốt không trôi, nước bọt trào ra, tức ngực | Không cố ăn thêm; đi viện để được nội soi lấy ra |
| Sặc, dị vật vào đường thở | Ho dữ dội, thở rít, không nói được, môi tím | Gọi cấp cứu ngay; nếu đã học sơ cứu thì làm thủ thuật đẩy dị vật trong lúc chờ |
| Ho sặc sụa rồi hết, sau đó thở bình thường | Có thể đã ho ra được | Theo dõi; ho kéo dài, sốt hay khò khè những ngày sau thì đi khám |
Người đang ho mạnh và còn nói được thì cứ để họ tự ho, đừng vỗ lưng hay cho uống nước lúc đang ho sặc. Thủ thuật ép bụng chỉ dành cho người không thở, không nói được; muốn làm đúng, nên học một buổi sơ cứu do cơ sở y tế hoặc tổ chức nhân đạo ở địa phương mở.
Mẹo dân gian: cái nào nên bỏ
Hầu như nhà nào cũng có một mẹo chữa hóc xương. Bảng này giải thích vì sao phần lớn nên bỏ:
| Mẹo | Vấn đề | Thay bằng |
|---|---|---|
| Nuốt cơm nắm, miếng chuối, rau to | Có thể đẩy xương găm sâu hơn, nhất là xương cứng | Uống vài ngụm nước nhỏ, rồi theo dõi |
| Uống giấm, nước chanh cho "mềm xương" | Không đủ thời gian làm mềm xương; có thể gây rát niêm mạc đang xước | Súc miệng bằng nước ấm |
| Móc họng bằng ngón tay | Gây nôn, trầy họng, xương có thể găm lệch | Ho nhẹ, khạc nhẹ |
| Tự gắp bằng đũa, nhíp | Dễ làm trầy, xương gãy đôi, phần còn lại khó lấy | Đi khám tai mũi họng |
| Vỗ mạnh lưng người lớn đang nói được, thở được | Không giúp xương nhỏ bật ra, có thể làm hoảng | Để người đó tự ho; vỗ lưng chỉ dành cho nghẹn dị vật lớn không thở được |
Mẹo nào khiến bạn phải chịu đau để xem có trôi không đều nên dừng. Thêm một lưu ý: đừng uống rượu để "cho trôi", vì rượu làm rát và che cảm giác đau, khiến bạn khó biết khi nào cần đi khám.
Dấu hiệu nên đi khám ngay trong ngày
Vướng không giảm sau vài giờ. Nếu đã súc miệng, uống nước, mà cảm giác cộm vẫn y nguyên ở một điểm cố định, khả năng còn xương là đáng kể.
Đau rõ khi nuốt, chỉ ra được một chỗ. Đau khu trú ở bên trái hay bên phải cổ, đau tăng khi nuốt nước bọt, thường là dấu hiệu xương còn găm.
Khạc ra máu hoặc nước bọt lẫn máu. Vết xước nhỏ có thể rỉ chút máu, nhưng chảy máu nhiều hoặc kéo dài cần khám.
Đau ngực, đau sau xương ức khi nuốt. Xương có thể đã xuống thực quản. Đây là vị trí cần soi để lấy, không chờ.
Sốt, sưng cổ, cổ cứng, chảy nước dãi vì không nuốt được. Đây là dấu hiệu nhiễm trùng hoặc biến chứng, cần đi viện ngay, kể cả đêm khuya.
Người già, người dùng răng giả. Răng giả làm giảm cảm giác trong miệng nên dễ nuốt cả xương to mà không biết; người già cũng hay bỏ qua cảm giác vướng. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Ở phòng khám tai mũi họng diễn ra thế nào
Biết trước giúp bạn bớt sợ và kể đúng thông tin. Một lần khám hóc xương thường gồm:
- Hỏi bệnh: ăn cá gì, mấy giờ, vướng ở đâu, đã làm gì ở nhà. Nói thật cả chuyện đã nuốt cơm hay uống giấm.
- Soi họng bằng đèn và gương hoặc ống soi nhỏ. Xương ở amidan, đáy lưỡi thường được gắp ngay trong vài phút.
- Nội soi nếu không thấy xương ở vùng họng nông. Bác sĩ có thể xịt thuốc tê cho đỡ khó chịu.
- Chụp phim khi nghi xương xuống sâu, hoặc nghi biến chứng. Không phải ai cũng phải chụp.
- Dặn dò sau khi lấy: ăn mềm vài bữa, dấu hiệu cần quay lại. Nếu không thấy xương, bác sĩ sẽ dặn theo dõi tiếp và hẹn khám lại nếu còn vướng.
Nếu ở xa bệnh viện lớn, trạm y tế xã có thể xem sơ bộ và hướng dẫn nơi có khoa tai mũi họng gần nhất. Đừng chờ đến hôm sau chỉ vì ngại đi đêm nếu đã có dấu hiệu trong mục trên.
Xương đã lấy ra mà cổ vẫn cộm: chuyện thường hay đáng lo
Sau khi xương trôi hoặc được gắp ra, cảm giác cộm, rát có thể còn một đến hai ngày vì niêm mạc bị xước. Cảm giác này thường giảm dần theo từng bữa, không tăng, không kèm sốt. Ăn cháo, súp, thức ăn mềm và nguội bớt trong thời gian này giúp đỡ đau.
Điều đáng lo là khi cảm giác không giảm mà tăng, hoặc chuyển thành đau nhói một chỗ, nuốt đau hơn hôm trước, kèm sốt hay sưng. Khi đó cần quay lại khám, vì có thể còn một mẩu xương, hoặc vết xước bị nhiễm trùng.
Chị Mai ở phường G hóc xương cá rô, tự nuốt cơm, thấy đỡ nên đi ngủ. Hai hôm sau chị vẫn thấy cộm nhưng nghĩ là vết xước. Đến ngày thứ tư thì nuốt đau rõ và hơi sốt; đi khám mới thấy mẩu xương nhỏ găm ở đáy lưỡi. Nếu chị đi khám ngay hôm đầu, việc lấy xương chỉ mất vài phút. Câu chuyện này lặp lại khá thường xuyên, và lý do hay gặp nhất là ngại đi khám vì nghĩ chuyện nhỏ.
Một cách tự theo dõi đơn giản: mỗi bữa sau hóc, ghi một dòng vào điện thoại, nuốt đau hơn, như cũ hay đỡ hơn. Ba dòng liên tiếp đều "như cũ" hoặc "đau hơn" là đủ lý do để đi khám, không cần chờ thêm.
Trẻ nhỏ và người già hóc xương: khác người lớn ở chỗ nào
Trẻ nhỏ không tả được cảm giác. Trẻ chỉ khóc, bỏ ăn, chảy nước dãi, đưa tay lên miệng hoặc nôn trớ. Nếu bữa đó có cá mà trẻ bỗng không chịu nuốt, nghĩ đến hóc xương và đưa đi khám, đừng cố cho trẻ nuốt cơm để thử.
Trẻ dễ hoảng và giãy. Ép trẻ há miệng để soi, gắp bằng đũa dễ làm trầy họng. Bế trẻ ngồi thẳng, dỗ cho bình tĩnh, rồi đi khám tai mũi họng nhi.
Người già nhai kém, đeo răng giả. Họ dễ nuốt miếng cá to còn xương, và cảm giác vướng đến muộn. Hỏi lại ông bà sau bữa cá nếu thấy ông bà ho húng hắng, ăn chậm hẳn hoặc kêu đau ngực.
Người có bệnh về nuốt. Người từng bị tai biến, người hay nghẹn, sặc vốn đã nuốt khó; hóc xương ở nhóm này dễ kèm sặc vào đường thở. Ngưỡng đi khám cần rất thấp.
Phòng từ bữa ăn. Lọc kỹ cá cho trẻ và người già, ưu tiên cá ít xương dăm, cá phi lê; dạy trẻ ăn chậm, không vừa ăn vừa chạy nhảy hay cười đùa. Bữa cỗ đông người, ai lọc cá cho ông bà nên giao rõ từ đầu.
Khi nào nên hỏi người trong nghề
Đi khám chuyên khoa tai mũi họng khi còn vướng sau vài giờ, khi đau nuốt khu trú, hoặc khi có máu. Ban đêm, đến khoa cấp cứu của bệnh viện có trực tai mũi họng; hỏi trước qua tổng đài của bệnh viện nếu được.
Gọi cấp cứu ngay khi khó thở, thở rít, không nói được, hoặc khi có sốt cao, sưng cổ, chảy nước dãi không nuốt được. Không tự chở bằng xe máy trong tình huống này nếu người bệnh khó thở.
Hỏi trạm y tế xã khi nhà ở xa bệnh viện và cần được hướng dẫn nơi khám gần nhất. Với trẻ em, đưa đến cơ sở có khoa nhi hoặc tai mũi họng nhi. Đừng hỏi thầy lang, người bán thuốc nam xin bài "hoá xương"; những bài này không có căn cứ và làm chậm việc lấy xương.
Khi đi khám, mang theo danh sách thuốc đang dùng nếu có, nhất là thuốc chống đông, vì điều này ảnh hưởng đến việc chảy máu khi gắp xương. Nếu đã ăn uống gì sau khi hóc, nói luôn với bác sĩ, vì một số thủ thuật nội soi cần dạ dày trống.
Câu hỏi thường gặp
Hóc xương cá có tự khỏi không?
Xương nhỏ, mắc nông đôi khi tự trôi sau khi ho, uống nước. Nhưng nếu vẫn vướng ở một điểm sau vài giờ, nuốt đau hoặc có máu thì không nên chờ tự khỏi; đi khám tai mũi họng để soi.
Uống giấm có làm mềm xương cá không?
Không trong khoảng thời gian bạn uống. Giấm không ngấm đủ lâu để làm mềm xương mắc trong họng, mà còn có thể làm rát thêm chỗ niêm mạc bị xước. Súc miệng nước ấm an toàn hơn.
Hóc xương cá nên khám khoa nào?
Khám chuyên khoa tai mũi họng. Ban đêm thì đến khoa cấp cứu của bệnh viện có trực tai mũi họng. Nếu nghi xương xuống thực quản, bác sĩ có thể chuyển nội soi tiêu hoá.
Lấy xương cá có đau không, có phải gây mê không?
Phần lớn xương ở họng được gắp nhanh với thuốc tê xịt tại chỗ, không cần gây mê. Trường hợp xương ở sâu hoặc ở trẻ nhỏ khó hợp tác, bác sĩ mới cân nhắc cách khác.
Đã đỡ vướng nhưng vẫn hơi rát có cần đi khám không?
Nếu cảm giác rát giảm dần qua từng bữa, không sốt, không đau một điểm, thường là vết xước. Nếu sau một hai ngày không đỡ hoặc nặng hơn, nên đi khám để kiểm tra còn sót xương không.
Người lớn tuổi đeo răng giả hóc xương có gì khác?
Người đeo răng giả kém cảm nhận trong miệng, dễ nuốt cả xương to mà không biết, và cũng dễ bỏ qua cảm giác vướng. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn, nhất là khi có đau ngực hoặc khó nuốt.