Không phải cú ngã nào cũng phải chụp phim, nhưng ở người cao tuổi, "vẫn tự đứng dậy được" chưa đủ để yên tâm. Nếu có đập đầu, đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc loãng máu, đau ở háng, lưng, cổ tay mà không đỡ sau vài giờ, hoặc ngã vì choáng chứ không phải vì trượt chân, thì nên đưa đi khám ngay trong ngày. Bác sĩ khám rồi mới quyết định có chụp hay không.
Nếu cú ngã thật sự nhẹ, không đập đầu, không đau chỗ nào rõ rệt và ông bà đi lại như thường, gia đình có thể theo dõi ở nhà, nhưng phải theo dõi có chủ đích trong vài ngày, không chỉ hỏi một câu "có sao không" rồi thôi. Phần dưới chia rõ từng trường hợp, những gì cần để ý và cách kể lại với bác sĩ cho gọn.
Chia trường hợp: đi viện ngay, khám trong ngày hay theo dõi ở nhà
Bảng dưới đây không thay việc khám, chỉ giúp cả nhà thống nhất nhanh khi đang hoảng. Chỉ cần một dòng ở cột trái khớp là theo cột phải.
| Điều thấy được sau cú ngã | Nên làm gì |
|---|---|
| Đập đầu và sau đó lơ mơ, nôn, nói lẫn, yếu một bên tay chân, co giật | Gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay, không chờ |
| Đập đầu ở người đang dùng thuốc chống đông, thuốc loãng máu | Đi khám ngay trong ngày dù người bệnh nói không sao |
| Không đứng lên được, hoặc đau háng, chân bên đau ngắn hơn hay xoay ra ngoài | Không cố dìu đi, gọi cấp cứu để chuyển bằng cáng |
| Đau lưng giữa hoặc cổ rõ rệt sau khi ngã ngồi, ngã ngửa | Khám trong ngày, hạn chế cúi gập và bê vác |
| Ngã vì choáng, tối sầm mắt, tim đập nhanh trước khi ngã | Khám trong ngày: cần tìm lý do ngã, không chỉ xem vết thương |
| Cổ tay sưng, đau khi xoay, khi cầm cốc nước | Khám trong ngày, có thể cần chụp |
| Chỉ trầy xước, bầm nhẹ, đi lại bình thường, không đập đầu | Theo dõi ở nhà ít nhất ba ngày theo danh sách bên dưới |
Hai dòng hay bị bỏ qua nhất là thuốc chống đông và ngã do choáng. Người dùng thuốc chống đông có thể chảy máu trong đầu từ từ mà lúc đầu không có triệu chứng. Còn cú ngã do choáng thì vết bầm chỉ là phần nổi; thứ cần khám là cái làm ông bà choáng.
Trong ba ngày đầu theo dõi ở nhà, để ý những gì
Nếu cả nhà quyết định theo dõi tại nhà, chia việc cho một người cụ thể chịu trách nhiệm, và nhìn theo danh sách này sáng, chiều, tối:
- Tỉnh táo: ông bà có nhận ra người quen, trả lời đúng hôm nay thứ mấy, có ngủ li bì bất thường hay khó đánh thức không.
- Đau đầu: đau tăng dần, nôn, nhìn mờ hay nhìn đôi là lý do để đi ngay, kể cả khi đã qua một hai ngày.
- Đi lại: dáng đi có khác hôm trước, có lết chân, có vịn tường nhiều hơn không. Người già hay giấu đau bằng cách đi chậm lại.
- Chỗ bầm: chụp ảnh chỗ bầm mỗi ngày bằng điện thoại để so; bầm lan rộng nhanh hoặc sưng căng là đáng lo.
- Ăn uống, đi vệ sinh: bỏ ăn, tiểu ít, táo bón vì sợ đau khi ngồi xổm đều là dấu hiệu cú ngã không nhẹ như lời kể.
- Đêm đầu tiên: nên có người ngủ cùng phòng hoặc gần phòng, để đèn ngủ, đặt bô hoặc ghế cạnh giường để ông bà khỏi phải đi xa.
Với người đã đập đầu, một số biến chứng có thể chỉ lộ ra sau vài ngày, thậm chí vài tuần: hay quên hơn, đi loạng choạng, đau đầu dai dẳng. Gặp những thay đổi đó, nhớ nhắc với bác sĩ về cú ngã dù đã lâu.
Vì sao ông bà hay nói "không sao" và cách hỏi để ra sự thật
Nhiều người cao tuổi giấu cú ngã vì sợ con cái lo, sợ bị cấm làm việc nhà, hoặc ngại tốn tiền đi viện. Câu "có đau không" thường nhận lại "không" ngay lập tức. Hỏi theo việc cụ thể sẽ ra thông tin thật hơn: "Mẹ thử đứng lên ngồi xuống ghế này hai lần con xem", "Bố cầm cốc nước bằng tay vừa chống xuống đất được không", "Lúc ngã đầu có chạm vào đâu không, cạnh bồn rửa hay sàn".
Hỏi cả lúc trước khi ngã: trượt chân, vấp dây điện, hay tự dưng thấy choáng, tối mắt. Câu trả lời này quyết định gần như mọi thứ phía sau. Nếu là trượt vì sàn ướt, việc chính là sửa sàn nhà tắm. Nếu là choáng, việc chính là đi khám nội khoa.
Một mẹo nhỏ: nhờ người ông bà nể nhất trong nhà hỏi, hoặc hỏi khi đang làm việc khác cùng nhau thay vì đứng trước mặt tra hỏi. Ông Ba ở phường K chỉ chịu nhận mình bị ngã hai lần trong tháng khi cháu gái vừa nhặt rau vừa hỏi chuyện, trong khi trước đó con trai hỏi thẳng thì ông gạt đi.
Nếu không có ai chứng kiến, xem kỹ hiện trường: khăn tắm rơi, ghế đổ, vết nước trên sàn, dép văng xa. Những chi tiết đó giúp đoán ông bà ngã thế nào. Hỏi thêm người hàng xóm hay người giúp việc xem hôm đó ông bà có than mệt, bỏ bữa hay đi lại chậm hơn không. Cả nhà nên thống nhất một điều: báo ngã không phải để bị mắng, mà để được giúp, và nói thẳng điều đó với ông bà.
Khi đưa đi khám: kể với bác sĩ theo thứ tự này
Bác sĩ cấp cứu hay khám ngoại trú đều cần cùng một bộ thông tin. Ghi sẵn ra giấy hoặc ghi chú trong điện thoại trước khi đi, người đi cùng cầm theo:
- Giờ ngã và chỗ ngã: mấy giờ, ở đâu (nhà tắm, cầu thang, cạnh giường), ngã về phía nào, chạm xuống bằng bộ phận nào.
- Có đập đầu không, có mất ý thức không: nếu không ai chứng kiến, ghi "không rõ".
- Điều xảy ra trước khi ngã: trượt, vấp, choáng, hồi hộp, đang đứng dậy nhanh từ giường.
- Thuốc đang dùng: mang theo vỏ hộp hoặc đơn thuốc gần nhất, nhất là thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc ngủ, thuốc chống đông.
- Những gì thay đổi từ lúc ngã tới giờ: đau ở đâu, có nôn không, ăn uống ra sao, đi lại thế nào.
- Số lần ngã trong năm: nhiều gia đình chỉ nhớ ra khi được hỏi. Ngã lặp lại là thông tin rất quan trọng.
Mang theo thẻ bảo hiểm y tế hoặc căn cước gắn chip của ông bà, kèm giấy ra viện cũ nếu có bệnh nền. Đừng tự đoán trước "chắc phải chụp cắt lớp"; để bác sĩ quyết định chụp gì, chỗ nào.
Những việc làm sai hay gặp ngay sau cú ngã
Vội vàng kéo dậy. Nếu ông bà đau háng hoặc lưng, kéo đứng lên có thể làm tổn thương nặng thêm. Để người ngã nằm yên một chút, hỏi đau ở đâu, rồi mới đỡ từ từ: nghiêng sang bên, quỳ, vịn ghế chắc, đứng lên.
Xoa bóp, đắp lá, chườm nóng chỗ sưng. Ngay sau va đập, xoa bóp và chườm nóng làm sưng thêm. Chườm lạnh bọc khăn từng đợt ngắn dễ chịu hơn, còn chỗ đau nhiều thì để bác sĩ xem.
Tự cho uống thuốc giảm đau còn trong tủ. Thuốc giảm đau có thể che mất triệu chứng, và vài loại không hợp với người đang dùng thuốc chống đông hay có bệnh dạ dày, thận. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Chỉ hỏi một lần rồi quên. Sáng hỏi, chiều đi làm về không hỏi lại, tối không ai để ý. Theo dõi phải có người giữ việc, có giờ.
Coi cú ngã là chuyện của tuổi già. Ngã không phải điều đương nhiên của tuổi tác. Ngã lặp lại thường có nguyên nhân tìm được: thuốc, thị lực, cơ yếu, huyết áp tụt khi đứng dậy, nhà nhiều vật cản.
Sau cú ngã: sửa ngay chỗ đã gây ngã
Cú ngã đầu tiên là lời nhắc rẻ nhất. Một buổi chiều cuối tuần là đủ để rà lại những chỗ sau:
- Sàn nhà tắm: thêm thảm chống trượt có đế cao su, lau khô sau mỗi lần dùng, gắn tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm.
- Lối từ giường tới nhà vệ sinh: dọn dây điện, dép, chậu cây; gắn đèn ngủ cảm ứng hoặc để một bóng nhỏ sáng suốt đêm.
- Giường: đủ thấp để ngồi chạm chân xuống sàn; dặn ông bà ngồi dậy một lúc rồi mới đứng.
- Dép đi trong nhà: đế bám, có quai hậu, không dùng dép mòn trơn.
- Cầu thang: có tay vịn hai bên nếu được, bậc cuối dán vạch màu dễ thấy.
- Kính và thuốc: hẹn đi đo lại mắt nếu kính đã cũ; mang danh sách thuốc cho bác sĩ rà xem thuốc nào gây chóng mặt.
Nếu ông bà đã ngã hai lần trở lên trong năm, nên xin khám riêng về nguy cơ té ngã ở khoa lão khoa hoặc nội tổng quát, thay vì chỉ chữa từng vết thương.
Khi nào nên hỏi người trong nghề
Hỏi bác sĩ cấp cứu hoặc gọi xe cấp cứu khi có bất kỳ dấu hiệu thuộc nhóm đầu của bảng: lơ mơ, nôn, yếu tay chân, không đứng được, đau háng dữ dội. Đây là việc không chờ đến sáng.
Hỏi bác sĩ khám ngoại trú, tốt nhất là nơi đang theo dõi bệnh nền của ông bà, khi cú ngã do choáng, khi đau không giảm sau một hai ngày, hoặc khi ông bà ngã lặp lại. Bác sĩ cũng là người nói chính xác ông bà có cần chụp phim, chụp chỗ nào.
Hỏi dược sĩ khi muốn biết thuốc giảm đau nào dùng được với các thuốc đang uống. Hỏi trạm y tế xã nếu nhà ở xa bệnh viện và muốn được khám sơ bộ, đo huyết áp, xem vết thương trước. Với nhà có người già sống một mình, có thể hỏi trạm y tế hoặc hội người cao tuổi ở xã về các chương trình chăm sóc tại nhà ở địa phương.
Nếu ông bà sống một mình hoặc ở với vợ chồng già, hỏi thêm bác sĩ về chuyện có nên dùng gậy, khung tập đi, hay thiết bị báo khi ngã. Quyết định đó nên dựa vào lần khám thăng bằng thật, không dựa vào cảm giác của con cháu.
Câu hỏi thường gặp
Người già ngã ngồi, chỉ đau mông, có cần đi chụp không?
Đau mông nhẹ, đi lại bình thường thì có thể theo dõi. Nếu đau lan lên lưng, đau khi xoay người, hoặc đau háng khi bước, nên đi khám vì người cao tuổi có thể bị lún đốt sống hoặc nứt xương chậu chỉ sau một cú ngã ngồi.
Ông bà đập đầu nhẹ nhưng không có cục u, có đáng lo không?
Không có cục u chưa nói lên nhiều. Điều cần xem là ông bà có dùng thuốc chống đông không, có lơ mơ, nôn, đau đầu tăng không. Người dùng thuốc chống đông nên được khám trong ngày dù trông bình thường.
Theo dõi ở nhà bao lâu thì yên tâm?
Ba ngày đầu theo dõi sát, sau đó vẫn để ý thêm vài tuần nếu có đập đầu. Hay quên hơn, đi loạng choạng hay đau đầu kéo dài xuất hiện muộn vẫn là lý do để đưa đi khám và kể lại cú ngã.
Có nên gọi xe cấp cứu hay tự chở bằng xe máy?
Nếu ông bà không đứng được, đau háng, đau cổ lưng rõ hoặc lơ mơ, nên gọi xe cấp cứu để được chuyển nằm. Ngồi sau xe máy với người đau háng hoặc chấn thương đầu vừa không an toàn vừa làm tổn thương nặng thêm.
Ngã nhiều lần trong năm thì nên khám khoa nào?
Có thể bắt đầu ở khoa lão khoa hoặc nội tổng quát. Bác sĩ sẽ xem thuốc đang dùng, huyết áp khi đứng dậy, thị lực, sức cơ và thăng bằng, rồi chuyển sang chuyên khoa khác nếu cần.
Ông bà nhất quyết không chịu đi khám thì làm sao?
Nói cụ thể lý do thay vì nói chung chung: "con muốn bác sĩ xem cái cổ tay để mẹ còn bế cháu được". Nhờ người ông bà tin tưởng nói, hoặc hẹn khám vào giờ ít đông để đỡ ngại chờ.