Mất ngủ hơn một tháng, xảy ra từ ba đêm mỗi tuần trở lên và làm bạn mệt, kém tập trung ban ngày, là lúc nên đi khám thay vì tiếp tục tự chịu. Nơi bắt đầu hợp lý cho phần lớn người là bác sĩ đa khoa hoặc nội khoa, người có thể xem tổng thể sức khoẻ, thuốc đang dùng, rồi chuyển sang thần kinh, sức khoẻ tâm thần, tai mũi họng hoặc đơn vị chuyên về giấc ngủ nếu cần.
Trước khi đi, ghi nhật ký giấc ngủ khoảng hai tuần và chuẩn bị danh sách thuốc, đồ uống có caffeine, rượu bia bạn dùng. Hai thứ này giúp buổi khám đi thẳng vào vấn đề thay vì chỉ dừng ở câu "dạo này em khó ngủ". Nếu mất ngủ kèm ý nghĩ tự làm hại bản thân, đừng chờ ghi nhật ký; tìm người giúp ngay hôm nay.
Chọn nơi khám theo kiểu mất ngủ
Mất ngủ có nhiều dạng và đi kèm những dấu hiệu khác nhau. Bảng này giúp bạn chọn cửa vào đầu tiên; bác sĩ sẽ chuyển tiếp nếu cần.
| Bạn thấy mình giống | Nơi khám nên bắt đầu | Vì sao |
|---|---|---|
| Khó ngủ, nằm trằn trọc vì lo nghĩ, buồn chán, mất hứng thú với mọi thứ | Bác sĩ đa khoa, hoặc chuyên khoa sức khoẻ tâm thần | Mất ngủ thường đi cùng lo âu, trầm cảm; cần đánh giá cả hai |
| Ngáy to, người nhà thấy có lúc ngưng thở, sáng dậy đau đầu, ban ngày buồn ngủ gật | Tai mũi họng, hô hấp, hoặc đơn vị giấc ngủ | Có thể là ngưng thở khi ngủ, cần đo giấc ngủ |
| Chân khó chịu, phải cử động chân mới đỡ khi nằm | Thần kinh hoặc nội khoa | Cần khám và có thể xét nghiệm máu |
| Thức dậy nhiều lần để đi tiểu, đau nhức, ho về đêm, ợ nóng | Nội khoa | Vấn đề cơ thể đang phá giấc ngủ |
| Mất ngủ sau khi bắt đầu một loại thuốc mới | Nơi đã kê thuốc đó | Một số thuốc gây khó ngủ; không tự ngừng |
| Làm ca đêm, giờ ngủ đảo lộn | Bác sĩ đa khoa, hoặc y tế cơ quan | Cần sắp lại lịch ngủ, xem điều kiện làm việc |
Nếu ở xa bệnh viện lớn, trạm y tế xã hoặc phòng khám đa khoa gần nhà vẫn là cửa vào tốt. Điều quan trọng là có một người theo dõi bạn qua vài lần khám, thay vì mỗi lần một nơi.
Nhật ký giấc ngủ hai tuần: ghi những gì
Nhật ký không cần đẹp, chỉ cần đều. Mỗi sáng sau khi dậy, mất chừng một phút ghi các mục sau vào sổ tay hoặc ghi chú điện thoại:
- Giờ lên giường và giờ tắt đèn định ngủ.
- Ước chừng bao lâu thì ngủ được.
- Số lần thức dậy trong đêm, lần dài nhất thức bao lâu.
- Giờ thức dậy hẳn và giờ rời giường.
- Có ngủ trưa không, bao lâu.
- Cà phê, trà, nước tăng lực: uống mấy cốc, ly cuối lúc mấy giờ.
- Rượu bia, thuốc lá trong ngày.
- Dùng điện thoại, xem phim trên giường đến mấy giờ.
- Cảm giác ban ngày: tỉnh táo, mệt, buồn ngủ gật, dễ cáu.
- Chuyện đáng chú ý trong ngày: cãi nhau, hạn công việc, con ốm.
Ghi theo cảm nhận là đủ, không cần chính xác từng phút. Đừng nhìn đồng hồ liên tục trong đêm để ghi cho đúng, vì việc đó làm khó ngủ thêm. Sau hai tuần, chính bạn thường đã thấy được vài quy luật trước cả khi gặp bác sĩ.
Dấu hiệu không chờ hai tuần
Có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc thấy không muốn sống. Tìm người giúp ngay: người thân, bác sĩ, cơ sở cấp cứu. Đây là việc của hôm nay, không phải của buổi khám hẹn tuần sau.
Buồn ngủ gật khi đang lái xe, đang đứng máy. Dừng lái xe và các việc nguy hiểm cho đến khi được khám. Đây là nguy cơ tai nạn cho cả bạn lẫn người khác.
Người nhà thấy bạn ngưng thở, thở hắt, giật mình nhiều lần trong đêm. Khám sớm để được đánh giá ngưng thở khi ngủ.
Mất ngủ kèm nói nhiều, tiêu tiền nhiều, thấy mình không cần ngủ mà vẫn hăng hái bất thường. Người nhà nên đưa đi khám sức khoẻ tâm thần sớm.
Mất ngủ kèm sụt cân, sốt về chiều, đổ mồ hôi đêm, đau không rõ lý do. Cần khám nội khoa để tìm bệnh cơ thể.
Mất ngủ ở người cao tuổi kèm lú lẫn về chiều tối, đi lang thang ban đêm. Người nhà nên đưa đi khám sớm ở lão khoa hoặc thần kinh, mang theo danh sách thuốc ông bà đang dùng, vì thay đổi giấc ngủ kiểu này thường có nguyên nhân cần tìm.
Một buổi khám mất ngủ thường đi thế nào
Chị Thu ở phường Đ, bốn mươi hai tuổi, mất ngủ gần hai tháng sau khi chuyển việc. Chị ghi nhật ký mười bốn ngày rồi đến phòng khám nội tổng quát gần nhà. Bác sĩ hỏi chị khó ngủ lúc mới nằm hay hay tỉnh giữa đêm, ban ngày có buồn ngủ gật không, uống cà phê thế nào, có buồn chán hay lo âu kéo dài không, đang dùng thuốc gì. Nhật ký giúp phần hỏi này chỉ mất vài phút, vì chị chỉ cần đưa sổ.
Tiếp theo, bác sĩ đo huyết áp, khám chung, và chỉ định vài xét nghiệm máu để loại trừ nguyên nhân cơ thể như rối loạn tuyến giáp. Chị được hướng dẫn giữ giờ dậy cố định, ra khỏi giường khi không ngủ được, bỏ cà phê buổi chiều, và hẹn tái khám sau ba tuần với nhật ký mới. Vì chị có kể chuyện hay lo nghĩ về công việc mới đến mức khó tập trung, bác sĩ cũng giới thiệu chị gặp chuyên khoa sức khoẻ tâm thần nếu lần tái khám không cải thiện.
Không phải buổi khám nào cũng giống vậy, nhưng khung chung thường là: hỏi kỹ, khám, có thể xét nghiệm, hướng dẫn thay đổi, hẹn tái khám. Nếu bạn mong một viên thuốc ngay buổi đầu thì nên biết trước điều này để khỏi thất vọng và bỏ dở giữa chừng.
Có nên tự mua thuốc ngủ hay thuốc "an thần thảo dược" không
Nhiều người mất ngủ bắt đầu bằng việc hỏi mua thuốc ở quầy, hoặc dùng thuốc người quen cho. Cách này có mấy vấn đề. Thuốc ngủ kê đơn có thể gây lệ thuộc, buồn ngủ kéo sang hôm sau, tăng nguy cơ ngã ở người cao tuổi, và tương tác với thuốc khác, rượu bia. Dùng thuốc của người khác là dùng một liều được tính cho người khác.
Các sản phẩm quảng cáo "an thần, ngủ ngon từ thảo dược" cũng không vô hại chỉ vì nguồn gốc thực vật. Một số có thể tương tác với thuốc đang dùng; nhiều sản phẩm không ghi rõ thành phần. Nếu muốn dùng, đưa sản phẩm cho dược sĩ hoặc bác sĩ xem trước.
Điều đáng biết hơn: với mất ngủ kéo dài, các bác sĩ thường bắt đầu bằng thay đổi thói quen ngủ và các phương pháp trị liệu không dùng thuốc, trong đó có liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ. Thuốc, nếu có, được cân nhắc theo từng người, trong thời gian giới hạn. Bài này không thay lời khuyên đó; việc chọn có dùng thuốc hay không là của bác sĩ khám cho bạn.
Mang gì theo trong buổi khám
Gom các thứ sau vào một túi, hoặc chụp ảnh lưu trong một album, trước ngày khám:
- Nhật ký giấc ngủ hai tuần.
- Danh sách hoặc vỏ hộp mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc bổ, sản phẩm thảo dược, thuốc xịt mũi.
- Kết quả khám, xét nghiệm gần nhất nếu có, nhất là xét nghiệm máu, tuyến giáp.
- Ghi chú của người ngủ cùng: có ngáy, ngưng thở, giật chân, nói mơ không.
- Ba câu hỏi bạn muốn được trả lời nhất, ví dụ: "Kiểu mất ngủ của em là gì?", "Em nên thay đổi gì trước?", "Khi nào thì cần tái khám?".
- Thẻ bảo hiểm y tế hoặc căn cước gắn chip.
Nếu bạn ngại nói chuyện buồn phiền, áp lực trước mặt người lạ, viết sẵn ra giấy rồi đưa bác sĩ đọc. Bác sĩ cần biết những điều đó để hiểu vì sao bạn mất ngủ; không ai đánh giá bạn yếu đuối vì chuyện này.
Những thói quen hay làm mất ngủ nặng thêm
Trong lúc chờ khám, có thể tự rà lại vài thói quen. Đây không phải chữa bệnh, mà là gỡ bớt những thứ đang làm khó ngủ hơn.
| Thói quen | Vì sao làm khó ngủ | Thử đổi sang |
|---|---|---|
| Nằm lì trên giường hàng giờ cố ngủ | Giường thành nơi gắn với trằn trọc | Không ngủ được thì ra khỏi giường làm việc nhẹ, buồn ngủ mới vào lại |
| Ngủ bù rất dài cuối tuần | Làm lệch đồng hồ sinh học | Giữ giờ dậy gần giống nhau mỗi ngày |
| Cà phê, trà buổi chiều | Caffeine còn tác dụng nhiều giờ | Dừng cà phê, trà từ đầu giờ chiều |
| Uống rượu cho dễ ngủ | Ngủ nhanh nhưng hay tỉnh nửa đêm | Không dùng rượu để ngủ |
| Lướt điện thoại trên giường | Kích thích đầu óc, ánh sáng mạnh | Để điện thoại xa giường, đặt báo thức bằng đồng hồ |
| Ngủ trưa dài | Giảm buồn ngủ buổi tối | Ngủ trưa ngắn, không quá muộn |
Nếu đã đổi các thói quen trên vài tuần mà không cải thiện, càng có lý do để đi khám. Mang luôn ghi chép về những thứ đã thử, để bác sĩ biết không cần bắt đầu lại từ đầu.
Khi nào nên hỏi người trong nghề
Hỏi bác sĩ đa khoa hoặc nội khoa khi mất ngủ kéo dài hơn một tháng, nhiều đêm mỗi tuần và ảnh hưởng ban ngày. Đây là người giúp bạn xem tổng thể và chọn chuyên khoa tiếp theo.
Hỏi chuyên khoa sức khoẻ tâm thần khi mất ngủ đi cùng lo âu, buồn chán kéo dài, mất hứng thú; tai mũi họng hoặc hô hấp khi ngáy to, ngưng thở; thần kinh khi chân khó chịu về đêm. Đi cấp cứu hoặc tìm người giúp ngay khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân.
Hỏi dược sĩ trước khi dùng bất cứ sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ nào, và mang theo danh sách thuốc đang dùng. Nếu mất ngủ liên quan đến làm ca đêm, có thể trao đổi thêm với bộ phận y tế hoặc nhân sự công ty về lịch làm việc; đây là chuyện sức khoẻ lao động, không phải chuyện "chịu khó".
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?
Khi khó ngủ hoặc hay thức giấc từ ba đêm mỗi tuần trở lên, kéo dài hơn một tháng và làm bạn mệt, kém tập trung ban ngày. Nếu có buồn ngủ gật khi lái xe hay ý nghĩ tự hại thì đi ngay.
Mất ngủ khám khoa nào?
Bắt đầu với bác sĩ đa khoa hoặc nội khoa là hợp lý. Tuỳ kiểu mất ngủ, bác sĩ chuyển sang sức khoẻ tâm thần, thần kinh, tai mũi họng hoặc đơn vị chuyên về giấc ngủ.
Đi khám mất ngủ có bị kê thuốc ngủ ngay không?
Không nhất thiết. Nhiều bác sĩ bắt đầu bằng thay đổi thói quen ngủ và phương pháp không dùng thuốc. Thuốc được cân nhắc theo từng người, và bạn có quyền hỏi rõ lợi ích, tác dụng phụ, thời gian dùng.
Ngáy to có liên quan đến mất ngủ không?
Có thể. Ngáy to kèm ngưng thở trong đêm làm giấc ngủ bị cắt vụn, sáng dậy vẫn mệt. Nếu người nhà thấy bạn ngưng thở, nên khám tai mũi họng hoặc hô hấp để được đánh giá.
Có nên dùng thuốc ngủ của người nhà không?
Không nên. Thuốc được kê theo tình trạng và liều của người khác, có thể tương tác với thuốc bạn đang dùng, gây buồn ngủ hôm sau, tăng nguy cơ ngã. Hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc ngủ nào.
Nhật ký giấc ngủ có cần chính xác từng phút không?
Không cần. Ghi theo ước chừng vào mỗi sáng là đủ. Nhìn đồng hồ suốt đêm để ghi cho đúng còn làm khó ngủ hơn. Điều quan trọng là ghi đều trong khoảng hai tuần.