Nếu bạn làm vỡ hàng do sơ ý của chính mình, bạn có trách nhiệm bồi thường thiệt hại thực tế, nhưng không có nghĩa là luôn phải trả đủ giá bán lẻ, càng không phải trả gấp đôi theo biển "làm vỡ phải đền". Mức đền dựa trên thiệt hại thật của cửa hàng và lỗi của mỗi bên; nếu kệ bày chênh vênh, lối đi chật, hàng để sát mép, cửa hàng cũng có phần lỗi.
Bộ luật Dân sự 2015 là chỗ dựa cho chuyện này: ai có lỗi gây thiệt hại thì bồi thường, bồi thường toàn bộ và kịp thời, có thể thoả thuận về mức và cách bồi thường, và có thể được giảm khi lỗi vô ý mà thiệt hại quá lớn so với khả năng của người gây ra. Dưới đây là cách phân biệt từng tình huống và nói gì tại chỗ để không thành cãi vã.
Từng tình huống và ai chịu
Mỗi vụ vỡ hàng có hoàn cảnh riêng. Bảng sau là hướng đi thường gặp, không phải phán quyết cho mọi trường hợp:
| Tình huống | Hướng thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bạn cầm chai lên xem rồi tuột tay | Bạn có lỗi vô ý, thường đền giá trị món hàng | Có thể thương lượng mức thấp hơn giá bán lẻ |
| Bạn đi qua, kệ bày hàng chồng cao, chạm nhẹ là đổ | Lỗi hai bên hoặc chủ yếu ở cửa hàng | Chụp ảnh cách bày kệ trước khi dọn |
| Hàng để sát mép, lối đi hẹp, xe đẩy khó xoay | Cửa hàng có phần lỗi đáng kể | Đề nghị chia thiệt hại |
| Con nhỏ đi cùng làm đổ | Cha mẹ chịu trách nhiệm thay con | Vẫn xét cách bày hàng của cửa hàng |
| Nhân viên đưa hàng cho bạn xem, bàn giao lỏng tay rồi rơi | Khó xác định, thường chia | Hỏi lại nhân viên, xem camera nếu có |
| Hàng đã nứt, rò sẵn, chỉ cầm lên là vỡ | Không phải lỗi của bạn | Chỉ cho nhân viên vết nứt, mảnh vỡ cũ |
Điều quan trọng là phần lỗi được xem trên cả hai phía. Cửa hàng mở cửa cho khách cầm, xem, thử là chấp nhận một mức rủi ro nhất định; người mua thì phải cẩn thận như với đồ của người khác. Chuyện công bằng nằm ở giữa hai điều đó.
Khi nào không phải đền, hoặc chỉ đền một phần
Người mua hay mặc định cứ vỡ là mình đền đủ. Thực ra có những trường hợp phần trách nhiệm của bạn nhỏ hơn nhiều, thậm chí không có:
- Hàng đã hỏng sẵn. Chai có vết nứt ở đáy, hộp đã rách, nắp lỏng. Bạn chỉ nhấc lên là rò hoặc vỡ. Chỉ cho nhân viên chỗ nứt cũ, mép vỡ đã xỉn màu, vết bẩn khô quanh đáy.
- Kệ hoặc giá treo bị sập. Thanh đỡ gãy, móc treo tuột, kệ nghiêng do kê không chắc. Đây là lỗi thiết bị của cửa hàng, không phải lỗi cầm nắm của bạn.
- Sàn trơn, có nước đổ chưa lau. Bạn trượt chân rồi va vào kệ. Cửa hàng có nghĩa vụ giữ lối đi an toàn cho khách.
- Người khác va vào bạn. Một khách khác đẩy xe vào lưng bạn khiến bạn làm rơi hàng. Người gây ra va chạm mới là người có lỗi chính.
- Nhân viên xếp hàng, kéo thùng làm đổ. Bạn chỉ đứng gần. Không có lý do gì để bạn đền.
- Hàng bày ngay lối đi, chắn ngang đường. Thùng hàng chưa lên kệ đặt giữa lối, bạn vấp phải. Lỗi chủ yếu ở cách sắp xếp.
Trong các trường hợp này, việc đầu tiên vẫn là bình tĩnh, chụp ảnh hiện trường trước khi dọn, rồi nói rõ lý do với quản lý. Nếu quản lý vẫn yêu cầu đền, đề nghị lập biên bản ghi đúng sự việc thay vì trả tiền cho xong. Trả tiền ngay trong khi mình không có lỗi dễ bị hiểu là đã nhận lỗi.
Đền theo giá bán, giá nhập hay giá nào khác
Đây là chỗ hay cãi nhất. Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế. Với cửa hàng, thiệt hại thực tế của một món hàng vỡ thường được hiểu là giá trị của món đó với họ: số tiền đã bỏ ra để nhập về, cộng phần chi phí và lợi nhuận mà lẽ ra họ thu được khi bán. Trên thực tế, phần lớn cửa hàng đề nghị đền đúng giá bán lẻ vì dễ tính.
Bạn có thể đề nghị mức thấp hơn khi có lý do: hàng đang giảm giá thì tính theo giá đang bán chứ không phải giá gốc; hàng bày mẫu lâu ngày, đã trầy xước; một phần lỗi do cách bày hàng; hoặc món hàng còn bán được một phần (bộ chén vỡ một chiếc, các chiếc còn lại vẫn bán lẻ được). Đây là chuyện thương lượng, không có con số cố định.
Điều chắc chắn là không có căn cứ chung để bắt đền gấp đôi, gấp ba giá bán. Biển "làm vỡ phải đền" chỉ nhắc khách cẩn thận; nó không biến thành hợp đồng phạt mà bạn đã đồng ý chỉ vì bước vào cửa hàng. Nếu cửa hàng đòi quá giá bán, bạn có quyền từ chối phần vượt và đề nghị giải quyết theo giá trị thật.
Một mẹo nhỏ khi tính: hỏi xem món hàng có được nhà cung cấp đổi lại khi vỡ trong cửa hàng hay không. Một số mặt hàng như nước đóng chai, đồ hộp, cửa hàng có thoả thuận đổi hàng hỏng với bên giao hàng; khi đó thiệt hại thật của cửa hàng thấp hơn giá bán nhiều. Bạn không có quyền đòi xem hợp đồng của họ, nhưng câu hỏi lịch sự này thường giúp quản lý cân nhắc mức đền mềm hơn.
Câu nói tại chỗ: nên và không nên
Mười giây đầu sau tiếng vỡ quyết định câu chuyện sẽ êm hay căng. Vài câu dùng được ngay:
- Nên: "Chị xin lỗi, chị lỡ tay. Em gọi giúp chị quản lý ra xem cùng nhé, chị sẽ chịu phần của chị." Câu này nhận trách nhiệm mà chưa chốt con số.
- Nên: "Kệ này bày cao quá, chị chỉ chạm nhẹ là đổ. Mình chụp lại cách bày rồi tính chia nhau được không em?" Dùng khi bạn thấy cửa hàng có phần lỗi.
- Nên: "Món này đang giảm giá còn chín mươi nghìn, chị đền theo giá đang bán nhé."
- Không nên: "Hàng của mấy người bày vậy ai mà chẳng làm rơi." Đổ hết lỗi ngay đầu thì cửa hàng sẽ đòi cao nhất có thể.
- Không nên: bỏ đi khi chưa nói gì. Camera có thể ghi lại và chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
- Không nên: tự tay nhặt mảnh vỡ thuỷ tinh, sứ khi chưa có găng hoặc dụng cụ; để nhân viên dọn, tránh đứt tay và tránh bị nói là phi tang.
Nếu có trẻ con đi cùng, việc đầu tiên là kéo trẻ ra xa chỗ mảnh vỡ và kiểm tra chân tay. Chuyện tiền tính sau.
Những việc cửa hàng không được làm
Giữ người lại. Cửa hàng không có quyền ngăn bạn rời đi, khoá cửa hay đứng chặn lối. Nếu tranh chấp không xong, họ có thể ghi lại thông tin hoặc đề nghị gọi công an phường, xã; việc giữ người là việc của cơ quan có thẩm quyền.
Giữ căn cước, điện thoại làm tin. Đây là giấy tờ, tài sản của bạn. Bạn có thể đưa số điện thoại liên hệ hoặc viết giấy xác nhận, nhưng không phải giao giấy tờ tuỳ thân.
Khám túi, khám người. Chuyện vỡ hàng không cho cửa hàng quyền khám người. Bạn có quyền từ chối.
Đăng ảnh, quay mặt bạn lên mạng để bêu. Đây là xâm phạm hình ảnh cá nhân. Ghi lại để đối chiếu là một chuyện, đăng công khai để làm nhục là chuyện khác.
Ép ký giấy nhận nợ với số tiền bạn chưa đồng ý. Đọc kỹ trước khi ký. Nếu chưa thống nhất mức đền, chỉ ký biên bản ghi sự việc, không ký con số.
Nếu hai bên không thống nhất được mức đền
Đôi khi món hàng đắt, ví dụ một chiếc bình gốm, chai rượu hay màn hình trưng bày, và hai bên chênh nhau xa. Khi đó:
- Đề nghị lập một biên bản ngắn ghi giờ, chỗ, món hàng, giá niêm yết, tình trạng kệ, lời hai bên. Mỗi bên giữ một bản hoặc chụp lại.
- Chụp ảnh chỗ vỡ, cách bày kệ, lối đi, mảnh vỡ còn lại trước khi nhân viên dọn.
- Đề nghị xem lại camera nếu cửa hàng có. Bạn không có quyền đòi bản ghi, nhưng có thể đề nghị cùng xem để làm rõ.
- Để lại thông tin liên hệ, hẹn trả lời sau một hai ngày. Không trả tiền ngay khi còn tranh cãi về số tiền lớn.
- Nếu vẫn không thống nhất, có thể nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc gửi tranh chấp đến toà án khu vực. Với số tiền nhỏ, gần như không ai đi đến bước này; hai bên thường chốt ở mức giữa.
Trường hợp nhân viên hoặc chủ cửa hàng to tiếng, đe doạ, bạn có thể đề nghị gọi công an phường, xã đến chứng kiến. Điều này không có nghĩa là bạn trốn trách nhiệm; nó chỉ bảo đảm câu chuyện diễn ra đúng mực.
Áp vào trường hợp của bạn và khi nào nên hỏi người trong nghề
Ví dụ: chị Lan ở phường C dắt con đi siêu thị, bé quơ tay làm rơi một chai dầu ăn trên kệ thấp. Chai dầu giá năm mươi lăm nghìn. Chị nhận lỗi, đền đúng giá chai dầu và nhờ nhân viên dọn; câu chuyện xong trong năm phút. Đây là trường hợp đền đủ là hợp lý vì kệ bày bình thường.
Ví dụ khác: anh Tâm vào tiệm đồ gốm, lối đi hẹp, các bình xếp ba tầng sát mép kệ. Túi đeo vai của anh chạm vào tầng ngoài, hai chiếc bình rơi. Chủ tiệm đòi đền gấp đôi theo biển. Ở đây anh Tâm có phần lỗi, nhưng cách bày cũng có vấn đề; đề nghị chia thiệt hại theo giá bán, không gấp đôi, là đề nghị có căn cứ.
Nên hỏi luật sư hoặc người có kinh nghiệm hoà giải khi món hàng giá trị lớn, ví dụ đồ trưng bày, đồ cổ, thiết bị điện tử đắt tiền; khi có người bị thương do mảnh vỡ; hoặc khi cửa hàng đe doạ, giữ người, giữ giấy tờ. Hỏi cán bộ tư pháp ở UBND cấp xã cũng là một cách để biết mình đang đứng ở đâu trước khi trả tiền.
Câu hỏi thường gặp
Biển ghi làm vỡ phải đền gấp đôi có giá trị không?
Biển đó không phải hợp đồng bạn đã ký, nên không tự động buộc bạn trả gấp đôi. Nguyên tắc chung theo Bộ luật Dân sự 2015 là bồi thường thiệt hại thực tế. Bạn có thể đề nghị đền theo giá trị món hàng và thương lượng nếu cửa hàng cũng có phần lỗi.
Trẻ con làm vỡ hàng thì cha mẹ có phải đền không?
Có. Con chưa đủ tuổi thì cha mẹ chịu trách nhiệm bồi thường thay. Tuy vậy, cách bày hàng ở tầm tay trẻ, hàng dễ vỡ để ở kệ thấp vẫn có thể được xem xét để giảm mức đền. Việc đầu tiên vẫn là đưa trẻ ra xa mảnh vỡ và kiểm tra xem bé có bị thương không.
Mình có quyền đòi xem camera của cửa hàng không?
Bạn có thể đề nghị cùng xem để làm rõ ai có lỗi, và nhiều cửa hàng đồng ý vì có lợi cho cả hai bên. Bạn không có quyền ép họ đưa bản ghi. Nếu tranh chấp đi xa, cơ quan có thẩm quyền mới có quyền yêu cầu cung cấp bản ghi.
Đền rồi thì món hàng vỡ thuộc về ai?
Khi bạn đã đền toàn bộ giá trị, phần còn lại của món hàng về nguyên tắc thuộc về bạn, ví dụ những chiếc chén còn nguyên trong bộ. Bạn có thể đề nghị nhận lại hoặc trừ giá trị phần còn dùng được vào số tiền đền nếu cửa hàng vẫn muốn giữ để bán lẻ.
Nếu mình bị đứt tay do mảnh vỡ thì sao?
Lo sơ cứu và đi khám trước, chuyện đền bàn sau. Nếu chấn thương do cách bày hàng hoặc sàn trơn của cửa hàng, họ có thể phải chịu một phần chi phí khám chữa. Giữ hoá đơn khám, ảnh vết thương và ảnh hiện trường để làm căn cứ khi nói chuyện.
Không mang đủ tiền để đền ngay thì làm thế nào?
Bạn có thể đề nghị ghi biên bản, để lại số điện thoại và hẹn ngày trả. Không nên để lại căn cước hay điện thoại làm tin. Nếu cửa hàng không đồng ý và có căng thẳng, đề nghị gọi công an phường, xã đến chứng kiến việc ghi thông tin.