Nếu đó đúng là tiền đặt cọc và bạn tự đổi ý không mua, theo nguyên tắc chung bạn mất khoản cọc. Nhưng bạn vẫn lấy lại được khi người bán vi phạm trước (đổi giá, đổi mẫu, giao chậm), khi hai bên đã thoả thuận được hoàn, khi khoản tiền thật ra là tiền trả trước chứ không phải tiền cọc, hoặc khi người bán đồng ý trả lại sau thương lượng.
Bộ luật Dân sự 2015 quy định: bên đặt cọc từ chối mua thì tài sản đặt cọc thuộc về bên nhận cọc; bên nhận cọc từ chối bán thì phải trả lại cọc và một khoản tương đương, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Chữ "trừ khi có thoả thuận khác" chính là chỗ bạn nên đọc kỹ trên tờ giấy cọc, hoặc trong đoạn tin nhắn lúc chuyển tiền.
Trường hợp nào mất cọc, trường hợp nào lấy lại
Bảng này áp cho cọc giữ hàng thông thường như xe máy, đồ điện máy, đồ nội thất có sẵn, áo cưới đặt thuê, không áp cho cọc mua nhà đất:
| Tình huống | Hướng thường gặp | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Bạn đổi ý vì tìm được chỗ rẻ hơn | Mất cọc | Thương lượng chuyển cọc sang món khác ở cùng cửa hàng |
| Đến hẹn lấy hàng, cửa hàng báo tăng giá | Người bán vi phạm, bạn được lấy lại cọc, có thể đòi thêm khoản tương đương | Giữ tin nhắn báo giá ban đầu |
| Cửa hàng giao màu khác, đời khác so với lúc cọc | Người bán không đúng thoả thuận | Từ chối nhận, đòi lại cọc |
| Cửa hàng hẹn ba ngày có hàng, hai tuần vẫn chưa có | Người bán chậm, bạn có quyền huỷ sau khi đã nhắc | Nhắc bằng tin nhắn, ghi hạn chót |
| Giấy cọc ghi "khách được huỷ trong bảy ngày, hoàn tám mươi phần trăm" | Theo thoả thuận đó | Huỷ đúng hạn, bằng tin nhắn có ngày giờ |
| Không có giấy, chỉ chuyển khoản ghi "tiền hàng" | Có thể được coi là tiền trả trước | Đòi hoàn, trừ chi phí hợp lý nếu có |
| Bạn không mua được vì lý do bất khả kháng như ốm nặng, tai nạn | Luật không tự động hoàn, nhưng nhiều người bán thông cảm | Đưa giấy tờ, xin hoàn một phần |
Luật chỉ là khung. Trong mua bán nhỏ, phần lớn chuyện cọc được giải quyết bằng thương lượng, nhất là khi bạn báo sớm và người bán chưa mất gì vì giữ hàng cho bạn.
Tiền cọc hay tiền trả trước: phân biệt để biết mình đứng đâu
Tiền cọc là khoản đưa trước để bảo đảm hai bên sẽ mua bán, có kèm hậu quả: bên nào bỏ thì chịu mất hoặc chịu phạt. Tiền trả trước là một phần tiền hàng thanh toán sớm. Nếu giao dịch không thành mà không do lỗi của ai đặc biệt, tiền trả trước về nguyên tắc được hoàn lại, có thể trừ chi phí hợp lý mà người bán đã bỏ ra.
Cái khó là mua bán thường ngày ít khi ghi rõ. Người bán hay nói "anh cọc trước năm trăm để em giữ xe", người mua chuyển khoản với nội dung "tiền xe". Khi tranh chấp, người ta nhìn vào lời lẽ hai bên đã dùng, tờ giấy viết tay nếu có, nội dung chuyển khoản và cách hiểu thông thường. Nếu chữ "cọc" xuất hiện rõ ràng, khả năng cao đó là đặt cọc.
Khi chưa chuyển tiền, bạn có thể chủ động ghi rõ trong tin nhắn. Ví dụ: "Em chuyển trước hai triệu tiền hàng, nếu em không lấy trong năm ngày thì anh trả lại em sau khi trừ một trăm nghìn tiền giữ hàng." Một dòng như vậy giúp cả hai bên đỡ cãi nhau sau này.
Giấy cọc mua hàng nên có những dòng gì
Dù chỉ là tờ giấy viết tay hay tin nhắn, đủ các ý dưới đây là bạn đã an toàn hơn phần lớn người mua:
- Tên, số điện thoại hai bên; tên cửa hàng nếu có.
- Món hàng cụ thể: loại, mẫu, màu, đời, số khung số máy với xe, kích thước với đồ nội thất.
- Giá bán chốt, đã gồm hay chưa gồm phí giao, lắp, đăng ký.
- Số tiền cọc, bằng số và bằng chữ, chuyển khoản hay tiền mặt.
- Ngày hẹn giao hoặc lấy hàng.
- Điều gì xảy ra nếu người mua không lấy: mất toàn bộ, mất một phần, hay được chuyển sang món khác.
- Điều gì xảy ra nếu người bán không giao đúng hẹn, đúng mẫu, đúng giá: trả lại cọc và bồi thường bao nhiêu.
- Chữ ký hai bên hoặc tin nhắn xác nhận "đồng ý" từ người bán.
Chụp ảnh tờ giấy cọc ngay khi ký và gửi vào tin nhắn với người bán. Tờ giấy có thể mất, còn tin nhắn có ngày giờ thì khó chối.
Nếu cửa hàng đưa phiếu cọc in sẵn, đọc kỹ phần chữ nhỏ ở cuối. Câu hay gặp là "tiền cọc không hoàn lại trong mọi trường hợp". Câu này ràng buộc bạn khi chính bạn đổi ý, nhưng không thể dùng để giữ tiền khi người bán giao sai, giao chậm hay tăng giá. Bạn có thể viết thêm tay một dòng ngay trên phiếu, ví dụ "nếu cửa hàng không giao đúng mẫu và giá trên thì hoàn lại toàn bộ cọc", và đề nghị người bán ký nháy bên cạnh.
Muốn đổi ý: làm sao cho đỡ thiệt nhất
Nếu bạn là người muốn huỷ, càng báo sớm càng dễ thương lượng. Các bước nên làm:
- Đọc lại giấy cọc và tin nhắn. Xem có dòng nào về huỷ, hoàn, chuyển cọc không.
- Báo ngay, bằng tin nhắn. Ví dụ: "Chào anh, em xin lỗi vì nhà có việc nên em không lấy chiếc tủ lạnh đã cọc hôm thứ Hai. Em báo sớm để anh kịp bán cho khách khác."
- Đưa phương án thay vì chỉ xin lại tiền. Đề nghị chuyển cọc sang món khác, hoặc giữ cọc làm tiền mua sau trong vài tháng, hoặc hoàn một phần sau khi trừ chi phí giữ hàng.
- Nêu lý do chính đáng nếu có. Giấy viện, giấy chuyển công tác, chuyện gia đình. Không bắt buộc, nhưng giúp người bán dễ mềm lòng.
- Chốt bằng tin nhắn khi đã thống nhất. Ghi rõ số tiền hoàn, ngày chuyển, số tài khoản.
Người bán đã giữ hàng cho bạn một tuần trong mùa cao điểm, từ chối khách khác, thì việc họ giữ cọc là có lý. Người bán mới nhận cọc hôm qua, hàng vẫn nằm trong kho chưa động đến, thì xin hoàn phần lớn là đề nghị hợp tình.
Hàng đặt riêng khác hàng có sẵn ở chỗ nào
Với hàng có sẵn trong kho như tủ lạnh, xe máy, điện thoại, người bán giữ hàng cho bạn mấy ngày và thiệt hại khi bạn bỏ chủ yếu là mất cơ hội bán cho người khác. Thương lượng hoàn một phần ở đây khá dễ, nhất là khi bạn báo sớm.
Hàng đặt riêng thì khác: bộ sofa theo kích thước phòng bạn, áo dài may đo, rèm cửa cắt theo cửa sổ, bánh cưới, đồ in tên. Ngay khi nhận cọc, người bán thường đã mua vật liệu, cắt vải, xếp lịch thợ. Món đó khó bán lại cho người khác. Vì vậy đổi ý với hàng đặt riêng gần như chắc mất cọc, và nếu người bán đã làm xong phần lớn, họ còn có thể đòi bạn trả thêm phần chi phí vượt quá tiền cọc nếu thoả thuận có ghi.
Cách tự bảo vệ: với hàng đặt riêng, hỏi rõ trước khi cọc rằng huỷ trong vòng mấy ngày thì mất bao nhiêu, và ghi câu trả lời vào giấy cọc. Một số cơ sở chia mốc: huỷ trước khi cắt vật liệu thì hoàn phần lớn, huỷ sau khi đã thi công thì mất toàn bộ. Có mốc rõ thì hai bên đều yên tâm. Nếu bạn còn phân vân về kích thước hay màu sắc, xin xem mẫu vải, mẫu gỗ trước rồi mới cọc.
Khi người bán là người vi phạm
Ví dụ: anh Tâm cọc ba triệu giữ một chiếc xe máy đời mới ở cửa hàng B, hẹn tuần sau làm giấy tờ. Đến hẹn, cửa hàng báo giá tăng thêm hai triệu vì "hãng tăng giá". Ở đây người bán không giữ đúng giá đã chốt. Anh Tâm có quyền không mua và đòi lại ba triệu; theo Bộ luật Dân sự 2015 anh còn có thể đòi thêm khoản tương đương tiền cọc, trừ khi giấy cọc ghi khác.
Cách làm: nhắn lại người bán, trích đúng giá đã chốt và ngày cọc, nêu yêu cầu cụ thể. "Ngày [ngày] em cọc ba triệu, giá chốt [giá], anh xác nhận qua tin nhắn. Nay cửa hàng tăng giá nên em không mua. Em đề nghị cửa hàng trả lại tiền cọc trong ba ngày." Nếu bạn muốn đòi thêm khoản tương đương, nêu rõ trong tin nhắn, nhưng hãy hiểu rằng đây là chỗ hay phải thương lượng.
Nếu cửa hàng vẫn giữ tiền, gửi phản ánh đến hội bảo vệ người tiêu dùng hoặc Sở Công Thương cấp tỉnh, kèm giấy cọc và tin nhắn. Đề nghị hoà giải ở cơ sở hoặc khởi kiện ra toà án khu vực là bước sau cùng, phù hợp khi số tiền đủ lớn.
Lỗi hay gặp và khi nào nên hỏi người trong nghề
Cọc bằng tiền mặt, không giấy, không người làm chứng. Khi tranh chấp, bạn gần như không còn gì để chứng minh. Chuyển khoản hoặc ít nhất chụp lại tờ giấy viết tay.
Ghi giấy cọc quá chung chung. "Cọc xe" mà không ghi đời, màu, giá. Người bán giao chiếc khác, bạn khó đòi.
Đổi ý bằng cách im lặng không đến. Người bán coi như bạn bỏ cọc. Báo sớm bằng tin nhắn luôn có lợi hơn.
Đăng lên mạng bêu cửa hàng trước khi nói chuyện. Bạn có thể bị khiếu nại ngược. Làm việc trực tiếp và qua kênh phản ánh trước.
Khi nào hỏi luật sư. Khi khoản cọc lớn, ví dụ cọc mua ô tô, đặt đóng nội thất trọn gói, đặt tiệc cưới; khi giấy cọc là hợp đồng mẫu nhiều trang của doanh nghiệp; hoặc khi người bán cố tình chiếm tiền, lặp lại với nhiều người. Trường hợp sau có thể cần trình báo công an phường, xã, không chỉ là tranh chấp dân sự.
Câu hỏi thường gặp
Người bán không ghi giấy cọc, chỉ nói miệng thì có hiệu lực không?
Thoả thuận đặt cọc nói miệng vẫn có thể có hiệu lực, nhưng rất khó chứng minh nội dung. Ảnh chuyển khoản, tin nhắn hẹn giờ lấy hàng, người làm chứng là những thứ giúp bạn. Lần sau hãy đề nghị người bán nhắn lại một tin xác nhận số tiền cọc và giá chốt.
Đặt cọc giữ hàng rồi người bán bán cho người khác thì sao?
Đó là người bán từ chối thực hiện thoả thuận. Bạn có quyền đòi lại tiền cọc và theo Bộ luật Dân sự 2015 có thể đòi thêm một khoản tương đương, trừ khi hai bên đã thoả thuận khác. Giữ lại giấy cọc và tin nhắn để làm căn cứ.
Có thể chuyển tiền cọc sang mua món khác ở cùng cửa hàng không?
Luật không bắt người bán phải đồng ý, nhưng đây là phương án nhiều cửa hàng chấp nhận vì họ vẫn giữ được khách. Đề nghị càng sớm càng dễ. Chốt bằng tin nhắn ghi rõ món mới, giá mới và số tiền cọc đã được tính vào.
Đặt cọc qua mạng cho người bán lạ, họ không giao và chặn liên lạc thì làm gì?
Đây không còn là chuyện đổi ý mà có dấu hiệu lừa đảo. Giữ ảnh chuyển khoản, tin nhắn, trang cá nhân của người bán, rồi trình báo công an phường, xã nơi bạn ở, đồng thời báo ngân hàng của bạn để yêu cầu hỗ trợ theo quy trình của họ.
Cửa hàng giữ cọc nhưng mình ốm nặng phải nhập viện, có xin lại được không?
Luật không tự động hoàn cọc trong trường hợp này, trừ khi giấy cọc có điều khoản riêng. Tuy vậy, đưa giấy ra viện và xin hoàn một phần hoặc giữ cọc chờ lấy sau thường được người bán chấp nhận. Nói chuyện sớm và lịch sự là cách hiệu quả nhất.
Tiền cọc nên đặt bao nhiêu là vừa?
Không có mức bắt buộc. Với hàng có sẵn, cọc nhỏ đủ để người bán giữ hàng trong vài ngày là hợp lý. Với hàng đặt riêng, người bán thường xin cao hơn vì họ phải bỏ vốn trước. Cọc càng lớn thì giấy cọc càng phải ghi rõ điều kiện huỷ.