Không phải lúc nào cũng phải trả. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khoản vay chỉ thành nợ chung khi được dùng cho nhu cầu thiết yếu của gia đình, khi cả hai cùng thoả thuận, hoặc khi dùng vào việc chung như làm ăn bằng vốn chung. Vay để tiêu riêng, trả nợ cá nhân hay chơi bời là nợ riêng của người vay. Người không vay chỉ phải cùng chịu nếu khoản đó rơi vào nhóm nợ chung.
Vấn đề là người đến đòi thường không quan tâm phân biệt. Họ đến tận nhà, gọi cho người không vay, đòi siết xe, đòi bán nhà. Phần dưới giúp bạn phân loại khoản nợ, trả lời chủ nợ bằng những câu không thừa nhận thay người khác, bảo vệ tài sản chung, và quyết định nên nói chuyện với vợ hoặc chồng thế nào trước khi mọi chuyện đi quá xa.
Nợ chung hay nợ riêng: phân loại nhanh
Đây là cách đọc phổ biến theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Trường hợp cụ thể còn tuỳ bằng chứng.
| Khoản vay dùng để | Thường được coi là | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trả tiền nhà, điện nước, ăn uống, học phí con | Nợ chung | Nhu cầu thiết yếu của gia đình, người kia cùng chịu |
| Chữa bệnh cho người trong nhà | Nợ chung | Cần chứng từ viện phí, hoá đơn |
| Sửa nhà chung, mua xe dùng chung | Nợ chung | Tài sản hình thành từ khoản vay là tài sản chung |
| Làm ăn riêng, cả hai không bàn với nhau | Thường là nợ riêng | Trừ khi lợi nhuận đổ vào chi tiêu chung của nhà |
| Trả nợ cá nhân có trước khi cưới | Nợ riêng | Người vay tự trả bằng tài sản riêng của mình |
| Chơi bời, mua sắm, tiêu xài cá nhân | Nợ riêng | Người kia không phải trả |
| Cả hai cùng ký giấy vay | Nợ chung | Dù tiền dùng vào việc gì |
Câu hỏi then chốt là tiền đi đâu. Chủ nợ muốn đòi người không vay thì phải chứng minh tiền được dùng cho gia đình; người không vay muốn thoát thì cần chỉ ra tiền không đi vào nhà.
Chủ nợ đến nhà: nói gì và không nói gì
Lần đầu chủ nợ tìm đến, phản ứng tự nhiên là hoảng và hứa đại cho xong. Đó là sai lầm phổ biến nhất. Bạn không biết khoản vay này, không biết tiền đi đâu, nên đừng thừa nhận gì cả.
Câu nên nói: "Em không biết khoản vay này. Anh chị cho em xem giấy tờ, em sẽ hỏi lại chồng em và trả lời anh chị sau. Người vay là ai thì anh chị làm việc trực tiếp với người đó." Xin chụp lại giấy vay nếu họ đưa ra. Ghi lại tên, số tiền, ngày vay họ nêu.
Câu không nên nói: "để em trả dần", "em sẽ lo", "nhà em không quỵt đâu". Những câu ấy, nhất là khi bị ghi âm hoặc nhắn qua tin, có thể bị dùng để nói bạn đã nhận nợ. Cũng đừng ký bất cứ giấy gì, kể cả giấy ghi "đã biết khoản nợ".
Nếu người đến đòi có lời lẽ đe doạ, không chịu về, chặn cửa, hoặc kéo người tới đông, gọi công an xã hoặc phường. Đòi nợ không cho phép quấy rối người không vay, và bạn có quyền yêu cầu họ rời đi.
Làm rõ khoản nợ với vợ hoặc chồng
Trước khi quyết định trả hay không, bạn cần biết sự thật. Cuộc nói chuyện này khó, nên chuẩn bị:
- Chọn lúc không có con, không có người ngoài. Mở đầu bằng việc nói rõ bạn vừa gặp ai, họ nói gì, không buộc tội ngay.
- Hỏi bốn điều cụ thể: vay của ai, bao nhiêu, khi nào, tiền đã dùng vào việc gì. Ghi lại câu trả lời.
- Hỏi tiếp: còn khoản nào khác không. Nhiều người phát hiện ra một khoản, sau đó mới lộ dần những khoản khác.
- Đề nghị xem giấy vay, tin nhắn với chủ nợ, sao kê tài khoản. Không phải để bắt lỗi, mà để biết khoản nào là nợ chung, khoản nào là nợ riêng.
- Thống nhất ai làm việc với chủ nợ. Nên là người đã vay. Người không vay chỉ đứng ngoài, không hứa thay.
- Nếu khoản nợ liên quan đến vay nặng lãi hay những người cho vay có dấu hiệu côn đồ, dừng tự xử, tìm luật sư ngay.
Có những cặp vợ chồng chọn cùng gánh dù khoản nợ là riêng, vì muốn giữ nhà. Đó là quyền của bạn. Nhưng nếu quyết như vậy, ghi lại bằng văn bản giữa hai người rằng khoản này là nợ riêng mà bạn tự nguyện hỗ trợ, để sau này nếu ly hôn còn có cơ sở tính.
Giữ tài sản chung an toàn
Khi chưa rõ khoản nợ, việc quan trọng là không để tài sản chung bị dùng để trả nợ riêng một cách lặng lẽ:
- Kiểm tra giấy chứng nhận nhà đất, giấy đăng ký xe còn ở nhà không. Bản gốc mất là dấu hiệu đã bị đem cầm cố hoặc thế chấp.
- Nhớ rằng bán, thế chấp nhà đất là tài sản chung cần cả hai vợ chồng ký. Nếu nghe nói đang có giao dịch mà bạn không ký, hỏi văn phòng công chứng hoặc văn phòng đăng ký đất đai nơi có nhà.
- Tách khoản tiết kiệm của riêng bạn có trước hôn nhân hoặc được tặng riêng, giữ giấy tờ chứng minh nguồn gốc.
- Không chuyển tài sản chung sang tên người khác để "giấu" khỏi chủ nợ. Việc này có thể bị tuyên vô hiệu và khiến bạn bị liên đới.
- Ghi lại các khoản thu nhập và chi tiêu chung trong thời gian gần đây, phòng khi phải chứng minh khoản vay không đi vào nhà.
Nếu chủ nợ khởi kiện, toà sẽ xem khoản vay là của ai và có dùng cho gia đình không. Trường hợp nợ riêng mà người vay không có tài sản riêng, chủ nợ có thể yêu cầu chia tài sản chung để lấy phần của người vay. Phần của bạn vẫn là của bạn.
Ba tình huống giả định để tự đối chiếu
Chị Lan ở phường C phát hiện chồng vay của đồng nghiệp để mua xe máy cho con đi học. Xe đang được cả nhà dùng, con đang đi bằng xe đó. Khoản vay này nhiều khả năng là nợ chung. Chị nên cùng chồng bàn lịch trả với chủ nợ thay vì từ chối, và giữ hoá đơn mua xe.
Anh Tâm chạy xe công nghệ nhận cuộc gọi đòi nợ vợ vay qua người quen, tiền đã chuyển cho một người bạn của vợ. Tiền không vào nhà, anh không ký gì. Nhiều khả năng là nợ riêng. Anh nên trả lời ngắn rằng mình không vay, đề nghị chủ nợ làm việc với vợ, và lưu lại số tiền cùng thời điểm để đối chiếu.
Cô Hạnh mở tiệm tạp hoá, chồng vay tiền nhập hàng mà không nói với cô. Tiệm là kinh doanh chung, doanh thu nuôi cả nhà. Khoản vay để nhập hàng cho tiệm có thể bị coi là nợ chung dù cô không biết. Trường hợp này nên hỏi luật sư trước khi trả lời chủ nợ.
Nếu quyết định cùng trả: thoả thuận với chủ nợ thế nào
Khi khoản vay là nợ chung, hoặc bạn chọn gánh giúp, hãy biến việc trả thành một thoả thuận rõ ràng chứ không phải trả dần theo kiểu bị gọi thì đưa:
- Đối chiếu số nợ với chủ nợ: gốc bao nhiêu, đã trả bao nhiêu, lãi tính thế nào. Không chấp nhận một con số tròn chủ nợ đưa ra mà không có giải thích.
- Kiểm tra mức lãi. Bộ luật Dân sự 2015 giới hạn lãi suất trong giao dịch vay giữa cá nhân; phần lãi vượt mức luật cho phép không có hiệu lực.
- Đề nghị lịch trả theo khả năng thật của gia đình, tính cả tiền ăn, học phí, tiền thuốc. Lịch trả quá sức sẽ vỡ sau vài tháng.
- Lập biên bản có chữ ký của người vay, chủ nợ, và nếu bạn cùng trả thì ghi rõ bạn trả với tư cách gì.
- Trả qua chuyển khoản, nội dung ghi rõ "trả nợ theo biên bản ngày…, lần thứ…". Không đưa tiền mặt mà không có giấy nhận.
- Khi trả xong, xin giấy xác nhận đã tất toán, chủ nợ ký, kèm trả lại hoặc huỷ giấy vay gốc.
Đừng vay chỗ khác để trả chỗ này khi chưa xem hết các khoản nợ. Nhiều gia đình rơi vào vòng vay đảo nợ chỉ vì muốn chủ nợ đầu tiên thôi đến nhà.
Lỗi hay gặp khi phát hiện khoản nợ của người kia
Những phản ứng dưới đây đều dễ hiểu, nhưng thường làm mọi chuyện tệ hơn:
- Hứa trả ngay với chủ nợ để họ đi, rồi sau đó bị giữ lời.
- Giấu bố mẹ hai bên đến lúc chủ nợ tìm về tận quê, khiến người già hoảng và đứng ra trả bằng tiền dưỡng già.
- Tự đi gặp từng chủ nợ mà không có người vay đi cùng, nên không biết số liệu nào là thật.
- Đuổi vợ hoặc chồng ra khỏi nhà ngay trong đêm, khiến người đó cắt liên lạc và bạn không còn ai để hỏi.
- Đăng lên mạng kể tội người kia, vô tình xác nhận công khai rằng khoản vay có dùng cho gia đình.
- Bán vội tài sản chung với giá rẻ để trả, rồi sau mới biết khoản đó là nợ riêng.
- Ký vay thêm đứng tên mình để trả cho người kia, biến nợ riêng của họ thành nợ của bạn.
Nguyên tắc chung: chậm lại một nhịp, gom giấy tờ, hỏi cho rõ, rồi mới quyết. Chủ nợ chờ thêm một tuần không mất gì, còn bạn nhận nợ vội thì có khi gánh nhiều năm.
Khi nào nên hỏi luật sư
Bạn tự xử được khi khoản vay nhỏ, người vay thừa nhận và tự trả, chủ nợ lịch sự. Nên tìm luật sư hôn nhân gia đình hoặc dân sự khi: chủ nợ đã khởi kiện hoặc gửi giấy triệu tập; khoản vay lớn đến mức có thể đụng tới nhà đang ở; bạn phát hiện giấy chứng nhận nhà đất đã bị đem cầm cố; nợ dính tới vay nặng lãi hoặc người đòi có dấu hiệu côn đồ; hoặc bạn đang tính ly hôn và muốn biết khoản nợ sẽ được chia thế nào.
Mang theo giấy tờ chủ nợ đưa, ghi chép những gì vợ hoặc chồng nói về khoản vay, giấy tờ tài sản chung và riêng, sao kê các tháng gần đây. Một cuộc gặp có đủ những thứ ấy giúp luật sư trả lời ngay câu quan trọng nhất: bạn có phải trả hay không.
Câu hỏi thường gặp
Chồng vay nợ, chủ nợ có quyền gọi điện cho vợ đòi không?
Chủ nợ có thể liên hệ để hỏi, nhưng không có quyền buộc người không vay trả nếu đó là nợ riêng. Nếu bị gọi liên tục, đe doạ, xúc phạm, bạn có thể ghi lại và báo công an nơi cư trú.
Vợ ký giấy vay một mình để lo tiền học cho con thì chồng có phải trả không?
Tiền học của con là nhu cầu thiết yếu của gia đình. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khoản vay vì nhu cầu này thường là nợ chung, nên người chồng có trách nhiệm cùng trả dù không ký.
Nợ riêng của chồng có bị siết vào nhà chung của hai vợ chồng không?
Chủ nợ không được tự siết. Nếu khởi kiện và người vay không có tài sản riêng, chủ nợ có thể yêu cầu chia tài sản chung để thi hành án vào phần của người vay. Phần của người vợ không bị lấy để trả nợ riêng của chồng.
Ly hôn rồi thì nợ chồng vay trước đó ai trả?
Khi ly hôn, toà xem xét từng khoản nợ là chung hay riêng. Nợ chung chia theo thoả thuận hoặc theo quyết định của toà, nợ riêng thì người vay tự trả. Nên liệt kê đủ các khoản nợ trong đơn để không bị sót.
Có nên trả giúp khoản nợ riêng của chồng để giữ êm trong nhà không?
Đó là lựa chọn của bạn. Nếu trả, nên ghi lại giữa hai vợ chồng rằng khoản này là nợ riêng mà bạn hỗ trợ, và xin chủ nợ giấy xác nhận đã nhận tiền, ghi rõ khoản nợ đã tất toán.
Chủ nợ đưa ra giấy vay có chữ ký của mình nhưng mình không hề ký thì sao?
Đừng thừa nhận và đừng ký thêm gì. Giữ bản chụp giấy đó, báo công an nơi cư trú nếu nghi bị giả mạo chữ ký, và hỏi luật sư. Việc giám định chữ ký là cách để làm rõ khi có tranh chấp.