Tiền phúng điếu không phải tài sản của người đã mất, nên không chia theo thừa kế. Cách hiểu phổ biến và hợp lý nhất là tiền ấy thuộc về tang gia, được dùng trước để bù chi phí đám tang, phần còn lại chia theo việc khách đến viếng là khách của ai. Pháp luật không có quy định riêng cho khoản này, nên mọi thứ dựa vào tập quán và sự thoả thuận của gia đình. Chính vì không có luật cứng mà chuyện chia tiền phúng điếu hay thành chuyện to giữa anh chị em.
Một gia đình làm êm thường có ba thứ: một người đầu mối giữ tiền và sổ ngay từ ngày đầu, một buổi kiểm đếm có mặt đủ người, và một nguyên tắc chia được nói ra trước khi mở phong bì. Dưới đây là các cách chia hay gặp, bảng trừ chi phí, mẫu câu để nói với anh chị em và những lỗi khiến tiền phúng điếu thành mâu thuẫn kéo dài nhiều năm.
Vì sao tiền phúng điếu không phải di sản
Di sản là tài sản của người mất tại thời điểm họ mất: nhà, đất, tiền gửi, xe, đồ đạc. Tiền phúng điếu được khách đưa sau khi người ấy đã mất, gửi cho gia đình để chia buồn và đỡ đần việc tang. Vì vậy theo cách hiểu thông thường, nó không nằm trong khối di sản, không chia theo hàng thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015, và cũng không dùng để trả nợ riêng của người mất.
Điều này có hệ quả thực tế. Người con đã ra nước ngoài nhiều năm, không về dự tang, vẫn có phần trong di sản; nhưng với tiền phúng điếu, nhiều gia đình hiểu đó là phần của những người trực tiếp đón khách và lo tang. Ngược lại, chủ nợ của người mất không có lý do đòi vào số tiền phúng điếu.
Cũng cần nói rõ: nếu gia đình tranh chấp đến mức ra toà, cách toà nhìn nhận khoản này còn tuỳ vụ việc. Đó là lý do tốt nhất là thoả thuận trong nhà, ghi lại bằng vài dòng có chữ ký.
Kiểm đếm và ghi sổ ngay trong mấy ngày tang
Phần lớn tranh cãi bắt đầu từ việc không ai biết tổng số. Làm mấy bước sau ngay từ ngày đầu:
- Cử một người giữ hòm phong bì và một người ghi sổ, hai người khác nhau, tốt nhất mỗi người thuộc một nhánh trong gia đình.
- Kẻ sổ năm cột: tên khách, quan hệ (bạn của ai, đồng nghiệp của ai, họ hàng bên nào), số tiền, đồ phúng (vòng hoa, hương, trái cây), ghi chú.
- Cuối mỗi ngày, hai người cùng đếm số phong bì đã mở, đối chiếu với sổ, cùng ký nháy vào trang ngày hôm đó.
- Tiền chuyển khoản thì chụp lại màn hình từng giao dịch, ghi vào sổ như tiền mặt, ghi rõ chuyển vào tài khoản của ai.
- Chi phí đám tang (quan tài, xe tang, rạp, cỗ, thuê người) gom hoá đơn hoặc giấy biên nhận vào một túi riêng, ghi ai đã trả tiền.
- Sau lễ, tổng hợp hai con số: tổng thu phúng điếu và tổng chi đám tang, đọc to cho cả nhà cùng nghe trước khi bàn chia.
Việc ghi "khách của ai" nghe có vẻ tính toán, nhưng sau này nó giúp từng người biết mình phải đi lại với ai. Người đến viếng hôm nay thì mai kia nhà mình phải đi viếng lại.
Các cách chia hay gặp
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Chọn cách phù hợp với việc ai đã bỏ tiền lo tang và ai sẽ đi đáp lễ sau này.
| Cách chia | Phù hợp khi | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Trừ chi phí, phần còn lại để người còn sống (bố hoặc mẹ) giữ | Người vợ hoặc chồng của người mất còn sống, sống một mình | Cả nhà nên nói rõ đây là tiền dưỡng già của bố hoặc mẹ |
| Trừ chi phí, chia theo khách của ai | Các con đều đi làm, mỗi người có nhiều khách riêng | Cần sổ ghi rõ quan hệ từng khách |
| Trừ chi phí, chia đều | Khách chủ yếu là họ hàng, hàng xóm chung | Nhanh, nhưng người có nhiều khách riêng dễ thấy thiệt |
| Không chia, để làm giỗ, xây mộ | Gia đình đã thống nhất việc xây mộ hoặc giỗ đầu | Ghi người giữ quỹ, mục đích và hạn dùng |
| Người lo toàn bộ chi phí giữ toàn bộ tiền phúng | Một người con đã bỏ tiền riêng lo hết đám | Vẫn nên công khai số thu để anh em khác yên tâm |
Cách chia theo khách của ai thường được coi là công bằng nhất, vì khách của ai thì người đó sẽ phải đi đáp lễ. Đồ phúng như vòng hoa không chia được thì không cần quy ra tiền.
Chi phí đám tang trừ trước những gì
Chi phí trực tiếp cho tang lễ. Quan tài, khâm liệm, xe tang, phí hoả táng hoặc an táng, thuê rạp, bàn ghế, ban nhạc nếu có. Đây là khoản ai cũng đồng ý trừ trước.
Cỗ và tiếp khách. Cơm cho người giúp việc tang, nước uống, thuốc lá, trầu cau theo phong tục từng vùng. Khoản này hay bị tranh cãi vì mỗi người mời một kiểu, nên ghi rõ từng lần chi.
Tiền cảm ơn người giúp. Người trong xóm khiêng, đào huyệt, đội nấu ăn. Ghi tên và số tiền, không gộp chung với chi phí khác.
Chi phí ngày làm tuần. Một số gia đình gộp luôn chi phí cúng bảy ngày, bốn mươi chín ngày. Nên thống nhất từ đầu có gộp hay không, vì nhiều nhà để phần này riêng cho người ở cạnh bố mẹ lo.
Khoản người con nào đã ứng trước. Ai ứng tiền trước thì ghi rõ để hoàn lại từ tiền phúng điếu trước khi chia. Đây là chỗ hay mất lòng nhất khi người ứng tiền không dám nói.
Mẫu câu để mở chuyện chia tiền với anh chị em
Người đứng ra nói tốt nhất là người được cả nhà nể, thường là con trưởng hoặc người giữ sổ. Nói sau khi đã đọc tổng thu chi, khi cả nhà đang ngồi đủ, và nói nguyên tắc trước khi nói con số.
"Tiền phúng điếu của bố tổng cộng như trong sổ, chi phí đám hết như trong túi hoá đơn, chị Hai ứng trước một khoản đã ghi. Em đề nghị thế này: trả chị Hai trước, phần còn lại để mẹ giữ một nửa làm tiền tiêu hằng tháng, nửa kia chia theo khách của ai, ai có khách thì người đó giữ để sau này đi lại. Ai thấy chưa ổn thì nói ngay bây giờ, chốt xong mình ghi lại và cùng ký."
Nếu có người không đồng ý, đừng tranh cãi ngay trong buổi đó. Đề nghị để đến sau ngày làm tuần mới chốt, và trong lúc chờ thì tiền để người giữ sổ giữ, không ai được tiêu.
Những câu nên tránh: "khách của em nhiều hơn", "ai ở xa không về thì không có phần", "tiền này của mẹ thì mẹ quyết". Những câu này đúng một phần nhưng nói ra lúc này chỉ khiến người nghe tự ái.
Lỗi hay gặp khiến anh chị em giận nhau
Đây là những chuyện gặp nhiều nhất sau đám tang ở thành phố lẫn nông thôn:
- Một người cầm hòm phong bì về nhà mình đếm một mình, không có ai chứng kiến.
- Không ghi sổ khách nên sau này không biết ai đến, ai không, đi viếng đáp lễ bị sót.
- Tiền chuyển khoản vào tài khoản riêng của một người con, không ai được xem.
- Trộn tiền phúng điếu với tiền của bố mẹ trong nhà, rồi lấy luôn để trả các khoản khác.
- Quyết cách chia sau khi đã biết ai có nhiều khách, nên ai cũng chọn cách có lợi cho mình.
- Để người mẹ hoặc người bố còn sống phải đứng ra phân xử, trong lúc họ đang đau buồn nhất.
- Không ghi lại thoả thuận, vài năm sau có người nhớ khác và chuyện cũ bị khơi lại.
Nếu mâu thuẫn đã nổ ra, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố hoặc một người cao tuổi trong họ thường giải quyết tốt hơn mọi cách khác. Đưa chuyện tiền phúng điếu ra toà hiếm khi đáng với cái giá phải trả về tình cảm.
Áp vào nhà bạn: ba tình huống giả định
Nhà chị Lan ở xã B, mẹ còn sống, ba anh em đều đi làm ở xa. Chi phí đám do anh cả ứng trước. Cách gọn nhất: hoàn tiền cho anh cả, phần còn lại để mẹ giữ làm tiền tiêu và tiền thuốc, ba anh em mỗi người tự lo đáp lễ khách của mình bằng tiền riêng. Không ai phải cầm tiền phúng điếu về, nên cũng không ai bị nghi.
Nhà anh Tâm ở phường C, bố mẹ đều đã mất, bốn chị em mỗi người một hoàn cảnh. Khách chủ yếu là đồng nghiệp của hai người chị làm nhà nước. Chia đều sẽ khiến hai chị thấy thiệt vì sau này họ phải đi đáp lễ rất nhiều. Chia theo khách của ai dựa trên sổ, phần khách chung của họ hàng thì chia đều, là cách cả bốn người chấp nhận được.
Nhà cô Hạnh, người con út ở cùng bố mẹ, các anh chị ở thành phố. Cô út lo toàn bộ đám, cũng là người sẽ ở lại thờ cúng. Nhiều nhà trong trường hợp này để cô út giữ phần lớn tiền phúng điếu, kèm thoả thuận dùng cho giỗ đầu và xây mộ. Điều quan trọng là các anh chị được xem sổ và đồng ý bằng chữ ký, để sau này không ai nói cô út giữ riêng.
Khi nào cần hỏi người trong nghề
Phần lớn trường hợp không cần luật sư. Chỉ nên hỏi khi chuyện tiền phúng điếu dính vào chuyện lớn hơn: gia đình đang tranh chấp di sản và có người đòi gộp tiền phúng vào để chia; chủ nợ của người mất đòi lấy tiền phúng điếu; hoặc số tiền rất lớn vì người mất có nhiều quan hệ công việc và một người con đã giữ hết.
Khi đó, mang theo sổ ghi khách, túi hoá đơn chi phí và tin nhắn giữa anh chị em về chuyện chia. Một luật sư dân sự hoặc một hoà giải viên có kinh nghiệm sẽ chỉ ra phần nào là di sản, phần nào không, và cách thoả thuận cho xong.
Nếu gia đình có người làm kế toán hoặc quen việc sổ sách, nhờ họ lập bảng thu chi ngay từ đầu. Một bảng rõ ràng giải quyết được phần lớn những nghi ngờ mà nếu để lâu sẽ thành giận dỗi.
Câu hỏi thường gặp
Tiền phúng điếu có phải chia theo thừa kế không?
Theo cách hiểu thông thường thì không. Tiền phúng điếu được khách gửi cho gia đình sau khi người ấy mất, không phải tài sản người mất để lại, nên không chia theo hàng thừa kế. Cách chia dựa vào thoả thuận của gia đình.
Con ở xa không về đám tang có được chia tiền phúng điếu không?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều gia đình vẫn chia cho người ở xa nếu họ góp tiền lo đám hoặc có khách riêng đến viếng. Nếu không, phần đó thường để cho những người trực tiếp lo tang và người còn sống.
Chủ nợ của người mất có được đòi vào tiền phúng điếu không?
Nợ của người mất được trả từ di sản. Tiền phúng điếu không phải di sản nên về nguyên tắc chủ nợ không có quyền đòi vào khoản này. Nếu bị đòi, gia đình nên hỏi luật sư để trả lời bằng văn bản.
Tiền phúng điếu chuyển khoản vào tài khoản một người con thì xử lý sao?
Người nhận nên chụp lại toàn bộ giao dịch, ghi vào sổ chung và báo tổng số cho anh chị em. Tiền vào tài khoản riêng không có nghĩa là của riêng người đó, nó vẫn là tiền phúng điếu chung của tang gia.
Có nên dùng tiền phúng điếu để xây mộ cho bố mẹ không?
Được, nếu cả nhà đồng ý. Nên ghi rõ ai giữ quỹ, dự kiến xây khi nào và nếu dư thì xử lý ra sao. Quỹ giữ lâu không có người theo dõi thường sinh nghi ngờ sau vài năm.
Vòng hoa, đồ phúng có phải quy ra tiền để chia không?
Không cần. Đồ phúng như vòng hoa, hương, trái cây dùng ngay trong tang lễ. Chỉ cần ghi vào sổ để biết ai đã gửi, sau này gia đình có dịp đáp lễ cho đúng người, đúng mức.