Không. Dù một nhà không góp tiền, các hộ khác không được rào chắn, đào phá hay cấm họ đi qua lối đi chung. Việc góp tiền làm ngõ là thoả thuận tự nguyện giữa các hộ, chỉ đòi được bằng thuyết phục, hoà giải, hoặc đòi trên cơ sở một cam kết họ đã ký. Lối đi chung là chỗ nhiều nhà cùng có quyền sử dụng; chặn lối có thể khiến chính người chặn phải chịu trách nhiệm.
Nghe có vẻ bất công với những nhà đã góp, và đúng là nhiều xóm đã rạn vì chuyện này. Nhưng có cách để giảm số nhà không góp ngay từ đầu, xử lý êm khi vẫn có người không góp, và giữ sổ sách để không ai nghi ngờ tiền chung. Bài này dành cho cả người đứng ra thu lẫn người đang bị đòi.
Lối đi trong ngõ thuộc về ai
Trước khi bàn chuyện tiền, cần rõ con ngõ là đất gì, vì nó quyết định ai được quyết định và ai có trách nhiệm:
| Loại ngõ | Thường gặp khi | Ai quyết việc làm lại |
|---|---|---|
| Đất công do Nhà nước quản lý | Ngõ có tên, có trong quy hoạch giao thông của xã, phường | Chính quyền là chủ đầu tư; dân có thể góp thêm theo tinh thần tự nguyện |
| Lối đi chung các hộ cùng để ra | Đất nhiều thửa tách ra từ một thửa lớn, sổ ghi lối đi chung | Các hộ cùng có quyền thống nhất với nhau |
| Đất của một nhà cho các nhà khác đi nhờ | Lối mở qua đất một hộ, có thoả thuận hoặc theo quyền lối đi qua | Chủ đất có ý kiến chính, người đi nhờ góp theo thoả thuận |
| Chưa rõ | Ngõ hình thành tự phát lâu năm | Hỏi cán bộ địa chính UBND cấp xã trước khi làm |
Kể cả với ngõ là đất công, khi dân tự góp tiền làm lại, nên báo UBND cấp xã. Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 có tinh thần để người dân bàn và quyết định việc đóng góp xây dựng công trình chung trong thôn, tổ dân phố; làm qua tổ dân phố thì việc có danh chính, dễ được hỗ trợ vật liệu hoặc kỹ thuật.
Làm từ đầu để ít nhà không góp
Phần lớn nhà không góp không phải vì keo kiệt, mà vì thấy mình không được hỏi, không rõ tiền đi đâu, hoặc cách chia không công bằng với họ. Trình tự nên làm:
- Họp các hộ trong ngõ, có tổ trưởng tổ dân phố, thống nhất có làm hay không, làm đến đâu.
- Mời hai thợ báo giá, đọc to báo giá ở buổi họp thứ hai.
- Bàn cách chia: chia đều mỗi hộ, chia theo mét mặt tiền giáp ngõ, hay nhà ở sâu trong ngõ góp nhiều hơn vì đi qua đoạn dài hơn. Chọn cách được đa số đồng ý.
- Bầu một người giữ tiền và một người kiểm, không để một người vừa thu vừa chi.
- Lập danh sách các hộ, mức góp, chữ ký đồng ý. Hộ nào không đồng ý ghi rõ “không tham gia” và lý do nếu họ nói.
- Xin ý kiến UBND cấp xã khi cần, nhất là nếu làm thay đổi cao độ ngõ hay đường thoát nước.
Bước năm là chìa khoá. Hộ đã ký đồng ý thì sau này đòi được trên cơ sở cam kết; hộ ký “không tham gia” thì cả ngõ biết từ đầu, không ai mang tiếng đòi oan hay bị đòi oan.
Khi có nhà không góp: những việc nên làm
Vẫn có nhà nhất quyết không góp. Cách xử lý êm, theo thứ tự:
- Gặp riêng, không phải giữa buổi họp. Hỏi lý do thật: khó khăn tiền bạc, giận chuyện cũ, nghĩ mình không dùng đoạn đó, nghi ngờ người thu tiền.
- Nếu do khó khăn, đề nghị góp dần, góp bằng công, hoặc cả ngõ đồng ý miễn. Nói rõ ở buổi họp để các hộ khác hiểu, tránh xì xào.
- Nếu do nghi ngờ tiền bạc, mời họ xem báo giá, sổ thu chi, thậm chí nhận vai người kiểm tiền.
- Nếu do cách chia, cân nhắc chỉnh lại cho hợp lý nếu lý lẽ của họ đúng.
- Nếu vẫn không góp, cả ngõ chấp nhận và làm tiếp. Không chặn lối, không để vật cản trước cửa họ, không bỏ đoạn trước nhà họ không làm.
Điểm cuối hay gây tranh cãi. Bỏ đoạn trước nhà hộ không góp khiến ngõ lồi lõm, nước đọng, chính các hộ khác cũng chịu. Cách sạch sẽ hơn là làm trọn, ghi nhận công khai trong sổ ai đã góp, rồi để thời gian và hoà giải xử lý phần còn lại.
Câu nói khi gặp riêng nhà chưa góp
Lần gặp riêng quyết định phần lớn kết quả. Người đi nói nên là người có uy tín trong ngõ, không phải người đang bực nhất. Vài câu mẫu để chỉnh theo giọng mình:
- Mở lời: “Chú ơi, cháu sang hỏi chuyện làm ngõ, mấy hôm họp không thấy chú, cháu muốn nghe ý chú trước khi cả ngõ chốt.”
- Hỏi lý do, không hỏi tội: “Nhà chú có vướng gì không ạ, chuyện tiền, chuyện cách chia, hay chú thấy chưa cần làm?”
- Đưa lựa chọn: “Nếu tháng này chưa tiện, nhà chú góp làm hai lần cũng được, hoặc chú trông vật liệu giúp mấy hôm đổ bê tông.”
- Mời kiểm tiền: “Chú cẩn thận, cháu mời chú làm người kiểm sổ luôn, báo giá với hoá đơn chú xem hết.”
- Không nên nói: “Cả ngõ góp hết rồi, còn mỗi nhà chú”, “không góp thì đừng đi”, hay nhắc lại chuyện cũ giữa hai nhà.
Sau buổi gặp, báo lại với tổ trưởng và các hộ kết quả, nói đúng điều nhà đó trình bày, không thêm bớt. Một câu chuyện được kể lại sai lệch trong ngõ có thể làm hỏng cả một năm quan hệ.
Những việc không được làm dù đang bực
Rào, chặn, xây gờ trước cửa nhà không góp. Lối đi chung là chỗ các hộ cùng có quyền; chặn lối có thể bị coi là cản trở quyền sử dụng của người khác, người chặn có thể bị xã yêu cầu tháo dỡ và phải chịu trách nhiệm.
Dán tên, đọc tên trên loa, đăng nhóm cư dân để bêu. Dễ thành xúc phạm danh dự, và làm chuyện tiền bạc nhỏ thành mối thù lâu năm.
Cắt điện, nước, ống thoát đi qua ngõ của nhà đó. Đây là hành vi gây thiệt hại, có thể phải bồi thường và bị xử lý.
Ép bằng cách khác, như không cho đỗ xe, không cho chuyển đồ. Cũng là cản trở quyền dùng lối đi chung.
Tự đặt mức phạt, lãi chậm góp. Một nhóm cư dân không có quyền tự đặt phạt với người không ký cam kết. Ngay cả với hộ đã ký, mức góp là mức đã ký, không cộng thêm khoản phạt nào mà họ không đồng ý từ đầu.
Gom chuyện cũ vào chuyện ngõ. Đem chuyện tranh chấp ranh đất, chuyện cãi nhau từ năm trước ra làm lý do gây sức ép. Hai chuyện tách riêng thì mỗi chuyện còn có đường giải quyết; gộp lại thì không chuyện nào xong.
Sổ thu chi: mẫu đơn giản để không ai nghi
Tiền chung mất lòng nhất khi không ai biết chính xác đã thu bao nhiêu, chi gì. Một cuốn sổ hoặc một bảng tính với các cột sau, đọc công khai khi làm xong, là đủ:
| Ngày | Nội dung | Thu | Chi | Người ký nhận |
|---|---|---|---|---|
| 01/3 | Hộ số 3 góp theo mét mặt tiền | 1 phần | Người giữ tiền | |
| 05/3 | Tạm ứng thợ đợt 1, có giấy biên nhận | Theo báo giá | Thợ, người kiểm | |
| 12/3 | Mua thêm xi măng do phát sinh, có hoá đơn | Theo hoá đơn | Người giữ tiền, người kiểm | |
| 20/3 | Quyết toán, tiền còn dư | Đọc tại buổi họp |
Phát sinh nên được báo cho các hộ trước khi chi, dù chỉ bằng tin nhắn nhóm. Tiền dư khi quyết toán thì thống nhất trả lại theo tỷ lệ, hoặc để quỹ sửa ngõ sau này, ghi rõ trong biên bản. Người đứng ra thu chi càng minh bạch thì lần sau càng dễ kêu gọi.
Đòi tiền khi nhà đó đã ký cam kết rồi không góp
Nếu hộ đó đã ký vào danh sách đồng ý góp với mức cụ thể, rồi sau khi ngõ làm xong lại không góp, bạn có một thoả thuận để dựa vào. Bước đầu vẫn là gặp riêng, nhắc mức đã ký, hỏi có khó khăn gì không, đề nghị góp dần.
Nếu vẫn không, nhờ tổ hoà giải tổ dân phố, thôn theo Luật Hoà giải ở cơ sở 2013. Mang danh sách có chữ ký, báo giá, sổ thu chi. Phần lớn vụ việc dừng ở đây, vì trước mặt hoà giải viên và hàng xóm, ít ai muốn giữ khoản nợ chung.
Về lý thuyết, cam kết góp tiền có chữ ký là một thoả thuận dân sự có thể đòi qua toà án khu vực. Thực tế, số tiền một hộ thường nhỏ so với công sức, thời gian và quan hệ phải trả. Nhiều ngõ chọn ghi công khai trong sổ là hộ đó chưa góp, và để chuyện dừng ở đó. Đó cũng là một quyết định hợp lý.
Áp vào trường hợp của bạn và lúc cần người trong nghề
Nếu bạn là hộ đang bị đòi góp mà không đồng ý, những việc nên làm để không bị hiểu nhầm:
- Nói rõ lý do ở buổi họp hoặc gặp riêng tổ trưởng, không im lặng.
- Nếu đồng ý làm nhưng không đồng ý cách chia, đề xuất cách khác cụ thể.
- Nếu thật sự khó khăn, đề nghị góp công: trông vật liệu, nấu nước cho thợ, dọn dẹp.
- Không cản trở thi công trước nhà mình, vì đó là lối đi của cả ngõ.
- Nếu nghi ngờ cách thu chi, đề nghị xem sổ và hoá đơn bằng lời lẽ bình thường, hoặc xin làm người kiểm; đừng nói ra ngoài khi chưa xem.
- Khi chuyện đã căng, nhờ tổ hoà giải ngồi lại sớm, trước khi hai bên nói những câu khó rút lại.
Nên hỏi cán bộ địa chính UBND cấp xã khi chưa rõ ngõ là đất công hay đất chung của các hộ; hỏi cán bộ xây dựng xã khi làm ngõ làm thay đổi cao độ, đường thoát nước; hỏi luật sư khi đã có người chặn lối đi và gây thiệt hại, hoặc khi cần đòi một khoản góp lớn đã cam kết.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không góp tiền làm ngõ có bị mất quyền đi qua ngõ không?
Không. Quyền đi qua lối đi chung không gắn với việc góp tiền làm lại. Các hộ khác không được rào chắn hay cấm đi. Việc góp tiền chỉ đòi được qua thuyết phục, hoà giải, hoặc dựa vào cam kết hộ đó đã ký.
Làm ngõ có cần xin phép xã không?
Nếu chỉ đổ lại mặt ngõ đúng cao độ cũ, nhiều nơi chỉ cần báo tổ dân phố và UBND cấp xã. Nếu nâng cao, mở rộng, làm cống thoát nước mới thì nên hỏi bộ phận xây dựng của xã trước để tránh ảnh hưởng nhà dân và thoát nước chung.
Chia tiền theo mét mặt tiền hay chia đều thì công bằng hơn?
Không có cách chia đúng duy nhất. Chia theo mét mặt tiền hợp khi các nhà đều dùng toàn bộ ngõ; nhà ở sâu thường được đề nghị góp nhiều hơn vì đi qua đoạn dài hơn. Quan trọng là đa số đồng ý và ghi rõ trong danh sách có chữ ký.
Người thuê nhà trong ngõ có phải góp không?
Việc làm ngõ gắn với nhà đất, nên thường là chủ nhà góp. Người thuê không có nghĩa vụ, trừ khi tự nguyện hoặc hợp đồng thuê có thoả thuận. Người thu nên liên hệ trực tiếp chủ nhà, qua người thuê hoặc tổ trưởng.
Tiền làm ngõ còn dư thì xử lý thế nào?
Thống nhất ở buổi quyết toán: trả lại theo tỷ lệ đã góp, hoặc để làm quỹ sửa chữa nhỏ cho ngõ, có người giữ và sổ ghi. Dù chọn cách nào cũng ghi vào biên bản có chữ ký để sau này không ai thắc mắc.