Tiền của bố mẹ vẫn là của bố mẹ, dù người con nào đang cầm. Người con giữ tiền chỉ là người giữ hộ hoặc người được uỷ quyền, phải chi đúng cho bố mẹ và chịu trách nhiệm giải thích khi được hỏi. Cách tránh mâu thuẫn tốt nhất là ghi sổ từ ngày đầu và cho anh chị em xem định kỳ, không đợi bị hỏi.
Nếu bố mẹ còn minh mẫn, bố mẹ là người quyết tiêu gì và cho ai, anh chị em khác không có quyền đòi xem sổ, nhưng người giữ tiền nên tự nguyện minh bạch. Nếu bố mẹ đã lẫn, không còn tự quyết được, chuyện giữ tiền nên chuyển sang khung pháp lý rõ ràng hơn theo Bộ luật Dân sự 2015. Phần dưới phân biệt hai trường hợp, đưa mẫu sổ thu chi, cách báo với anh chị em và những việc tuyệt đối không nên làm với tiền của bố mẹ.
Bạn đang giữ tiền với tư cách gì
Cùng là cầm tiền của bố mẹ, nhưng tư cách khác nhau thì trách nhiệm khác nhau.
| Tình trạng | Tư cách của người con | Trách nhiệm chính |
|---|---|---|
| Bố mẹ minh mẫn, nhờ con cầm tiền giữ hộ | Người giữ hộ theo lời nhờ | Giữ an toàn, đưa lại khi bố mẹ cần, chi theo lời bố mẹ |
| Bố mẹ minh mẫn, ký giấy uỷ quyền rút tiền, nhận lương hưu | Người được uỷ quyền | Làm đúng phạm vi uỷ quyền, báo lại cho bố mẹ |
| Bố mẹ yếu, khó tự làm, nhưng vẫn hiểu việc | Người hỗ trợ | Hỏi ý bố mẹ trước mỗi khoản lớn, ghi chép |
| Bố mẹ đã lẫn, không còn tự quyết | Nên là người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp luật | Quản lý vì lợi ích bố mẹ, có sổ sách, có người giám sát |
| Không có giấy tờ gì, chỉ tự cầm | Không rõ tư cách | Dễ bị nghi ngờ nhất, nên làm rõ ngay |
Dòng cuối là tình trạng phổ biến nhất trong các gia đình, và cũng là nguồn gốc của phần lớn các cuộc cãi nhau. Không giấy tờ không có nghĩa là bạn làm sai, nhưng có nghĩa là bạn không có gì để chứng minh mình làm đúng.
Mẫu sổ thu chi đơn giản cho tiền của bố mẹ
Một cuốn sổ hoặc một bảng tính trên máy là đủ. Mỗi tháng một trang, các cột như sau:
- Ngày: ngày nhận hoặc chi tiền.
- Nội dung: lương hưu tháng, tiền anh chị em gửi, thuốc, khám bệnh, chợ búa, điện nước, người giúp việc, quà cho cháu theo lời bố mẹ.
- Thu và chi: hai cột riêng, không gộp.
- Ai chi: bạn, bố mẹ tự chi, hay người giúp việc chi.
- Chứng từ: có hoá đơn, toa thuốc, ảnh chụp hay không. Ghi "có" và đánh số để tìm lại.
- Số dư cuối tháng: tiền mặt còn bao nhiêu, trong tài khoản còn bao nhiêu.
- Ghi chú: những khoản bất thường, khoản bố mẹ tự quyết cho ai đó.
Không cần ghi đến từng mớ rau. Chợ búa có thể ghi một dòng mỗi tuần. Nhưng mọi khoản từ vài trăm nghìn trở lên, mọi khoản thuốc men và mọi khoản bố mẹ cho người khác thì nên ghi riêng. Đó chính là những khoản anh chị em hay hỏi nhất.
Công khai với anh chị em mà không thành bị kiểm tra
Minh bạch tốt nhất là minh bạch chủ động. Một nhịp đều đặn làm anh chị em yên tâm hơn nhiều so với mở sổ khi bị chất vấn:
- Lập một nhóm nhắn tin chung của các con. Mỗi đầu tháng gửi ảnh trang sổ tháng trước và số dư.
- Khoản chi lớn ngoài dự tính (nằm viện, sửa nhà, mua máy móc) báo trước khi chi nếu kịp, hoặc báo ngay sau khi chi, kèm ảnh hoá đơn.
- Mỗi năm một lần, khi các con về đông đủ, ngồi cùng nhau xem tổng thu chi cả năm, có bố mẹ ngồi cùng nếu bố mẹ còn minh mẫn.
- Giữ hoá đơn trong một hộp riêng, xếp theo tháng. Ai muốn xem thì đưa, không cần giải thích vì sao họ muốn xem.
- Nếu bạn có lấy một khoản từ tiền bố mẹ cho mình (công chăm sóc, tiền xăng xe đưa đi khám), ghi rõ đó là khoản gì và bố mẹ đã đồng ý.
Câu có thể dùng khi gửi sổ lần đầu: "Từ tháng này em gửi sổ tiền của bố mẹ vào nhóm đầu mỗi tháng, để anh chị nắm. Ai thấy chỗ nào chưa hợp lý thì nhắn em, mình bàn." Câu này đặt bạn ở vị trí người chủ động chứ không phải người bị nghi.
Khi bố mẹ đã lẫn: giám hộ và người đại diện
Bộ luật Dân sự 2015 có các khái niệm như người mất năng lực hành vi dân sự và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Khi một người già không còn tự quyết được việc tiền bạc, gia đình có thể yêu cầu toà án tuyên bố tình trạng này và chỉ định người giám hộ hoặc người đại diện. Việc giám hộ được đăng ký tại UBND cấp xã nơi người được giám hộ cư trú.
Người giám hộ được quản lý tài sản của bố mẹ, nhưng chỉ vì lợi ích của bố mẹ; giao dịch lớn như bán nhà, đem tiền đi gửi dài hạn có những giới hạn riêng. Luật cũng có người giám sát việc giám hộ, thường là một người thân khác, có quyền xem việc quản lý tài sản. Đây chính là cơ chế minh bạch mà nhiều gia đình đang cố làm bằng miệng.
Thủ tục này cần giấy tờ y tế và thời gian, nên không phải gia đình nào cũng làm. Nhưng khi tiền của bố mẹ lớn, có nhà đất, hoặc anh chị em đã nghi ngờ nhau, làm thủ tục là cách bảo vệ cả bố mẹ lẫn người con đang giữ tiền.
Ngân hàng thường không cho người khác rút tiền tài khoản của bố mẹ nếu không có giấy uỷ quyền hợp lệ hoặc quyết định giám hộ. Vì vậy, khi bố mẹ còn tỉnh, hãy làm giấy uỷ quyền sớm.
Ba tình huống giả định để đối chiếu
Chị Lan ở xã B sống cùng mẹ, giữ lương hưu của mẹ, hai em ở thành phố. Mẹ còn minh mẫn. Chị chỉ cần làm giấy uỷ quyền nhận lương hưu, ghi sổ và gửi ảnh vào nhóm các con mỗi đầu tháng. Không cần thủ tục gì thêm.
Anh Tâm giữ sổ tiết kiệm của bố đã lẫn, em gái muốn rút một phần lo viện phí. Ngân hàng không cho rút nếu không có giấy tờ hợp lệ. Gia đình nên tính đến thủ tục tuyên bố tình trạng của bố và cử người giám hộ, có người giám sát là một người con khác.
Cô Hạnh, con út, được mẹ cho một khoản lớn trước khi mẹ yếu đi, anh chị cho rằng cô tự lấy. Nếu mẹ cho khi còn minh mẫn thì đó là quyền của mẹ. Cô nên có giấy tặng cho có chữ ký của mẹ, càng sớm càng tốt, hoặc ít nhất là tin nhắn, ghi âm lời mẹ, và nói rõ với anh chị ngay từ đầu.
Những việc không nên làm với tiền của bố mẹ
Gộp tiền bố mẹ vào tài khoản riêng của mình. Tiện cho việc chi tiêu, nhưng sau vài năm không ai tách được đâu là tiền của ai. Nên có một tài khoản hoặc một ví riêng chỉ cho tiền bố mẹ.
Cho mượn tạm rồi trả sau. Lấy tiền của bố mẹ đóng học cho con mình, định tháng sau trả lại. Dù có trả thật, khoản này rất khó giải thích nếu không ghi.
Để bố mẹ ký giấy khi không hiểu. Nhờ bố mẹ ký uỷ quyền, ký giấy tặng cho trong lúc bố mẹ đã lẫn. Giấy có thể bị tuyên vô hiệu và người con bị nghi lợi dụng.
Gửi tiết kiệm đứng tên mình cho tiện. Khi bạn gặp chuyện, khoản đó thành tài sản của bạn trên giấy, có thể dính vào chia tài sản vợ chồng hoặc thừa kế của bạn.
Từ chối cho anh chị em xem sổ vì tự ái. Bạn có thể buồn vì bị nghi, nhưng đóng sổ lại là cách khiến nghi ngờ thành chắc chắn trong mắt người khác.
Khi anh chị em đã nghi ngờ: nói chuyện và nhờ người trung gian
Nếu cuộc hỏi han đã thành căng thẳng, đừng tranh luận qua tin nhắn. Đề nghị một buổi gặp, mang sổ, hoá đơn, sao kê tài khoản của bố mẹ, và nếu có thể thì để bố mẹ ngồi cùng. Bắt đầu bằng việc đưa tài liệu ra trước khi ai hỏi.
Nếu không khí vẫn nặng nề, nhờ một người trung gian cả nhà đều nể: một người cô, chú, bác lớn tuổi, hoặc tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố. Người ngoài nhìn vào sổ sách thường bình tĩnh hơn người trong cuộc.
Có thể đề nghị đổi người giữ tiền, hoặc chia việc: một người giữ sổ tiết kiệm, một người lo chi tiêu hằng tháng. Đề nghị này cho thấy bạn không bám lấy việc giữ tiền, và thường làm dịu ngay cuộc nói chuyện.
Câu mở buổi gặp có thể là: "Em mang hết sổ và hoá đơn ba năm nay ra đây. Anh chị cứ xem, chỗ nào không rõ em giải thích. Nếu anh chị thấy em giữ không ổn, em sẵn sàng giao lại cho người khác." Câu nên tránh: "em chăm bố mẹ bao năm mà giờ bị nghi", vì nó kéo cuộc nói chuyện sang chuyện công lao, và lúc đó không ai còn nhìn vào sổ nữa.
Khi nào nên hỏi luật sư hoặc cơ quan nào
Bạn tự xử được khi bố mẹ còn minh mẫn, tiền chủ yếu là lương hưu và chi tiêu hằng tháng, anh chị em chỉ cần được thông tin. Nên hỏi luật sư dân sự hoặc hôn nhân gia đình khi: bố mẹ đã lẫn và có nhà đất, tiền gửi lớn cần quản lý; một người con muốn làm giấy tặng cho hoặc di chúc trong lúc bố mẹ yếu; anh chị em cáo buộc nhau chiếm tiền; hoặc ngân hàng không cho rút tiền để lo viện phí.
Muốn hỏi thủ tục uỷ quyền, chứng thực chữ ký, đăng ký giám hộ thì đến bộ phận một cửa của UBND cấp xã. Muốn biết ngân hàng yêu cầu gì để người thân rút tiền thay, hỏi trực tiếp chi nhánh nơi bố mẹ mở tài khoản, mang theo giấy tờ của cả bố mẹ và người con.
Nếu anh chị em nghi có khoản tiền lớn bị rút không rõ lý do, bước đầu tiên vẫn là xin sao kê tài khoản của bố mẹ, việc này cần bố mẹ hoặc người đại diện hợp pháp yêu cầu. Chỉ khi có dấu hiệu chiếm đoạt rõ ràng mới tính đến chuyện báo công an, và nên hỏi luật sư trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em có quyền bắt người giữ tiền của bố mẹ đưa sổ ra không?
Khi bố mẹ còn minh mẫn, tiền là của bố mẹ, nên bố mẹ là người có quyền hỏi. Anh chị em không có quyền ép, nhưng người giữ tiền nên tự công khai. Khi bố mẹ đã lẫn và có giám hộ, người giám sát việc giám hộ có quyền xem.
Con chăm bố mẹ có được lấy tiền của bố mẹ làm công không?
Được nếu bố mẹ còn minh mẫn và đồng ý, tốt nhất là có giấy hoặc tin nhắn của bố mẹ. Khoản này nên ghi rõ trong sổ và báo cho anh chị em, để không bị coi là tự ý lấy.
Bố mẹ lẫn rồi thì con có rút tiền tiết kiệm của bố mẹ được không?
Ngân hàng thường chỉ cho rút khi có giấy uỷ quyền lập lúc bố mẹ còn tỉnh hoặc giấy tờ chứng minh người giám hộ, người đại diện hợp pháp. Hỏi chi nhánh ngân hàng nơi mở tài khoản để biết giấy tờ cụ thể.
Có nên làm giấy uỷ quyền cho con nhận lương hưu thay bố mẹ không?
Nên, nếu bố mẹ đi lại khó khăn. Giấy uỷ quyền làm khi bố mẹ còn minh mẫn, ghi rõ phạm vi và thời hạn. Người con nhận thay vẫn phải đưa lại hoặc chi đúng cho bố mẹ và ghi sổ.
Tiền bố mẹ tiết kiệm được khi còn sống thì sau này chia thế nào?
Khi bố mẹ mất, số tiền còn lại là di sản, chia theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người con đang giữ tiền phải bàn giao đầy đủ để cả nhà làm thủ tục, không tự chia trước.
Người giữ tiền bị nghi oan thì nên làm gì?
Đưa toàn bộ sổ sách, hoá đơn và sao kê ra trong một buổi gặp có người trung gian. Nếu cần, đề nghị đổi người giữ tiền. Minh bạch hết một lần thường chấm dứt nghi ngờ nhanh hơn mọi lời thanh minh.