ThacMac.comThắc Mắc
Việc làm và quyền lợi

Mới vào làm bị yêu cầu nộp tiền cọc hoặc để lại bằng gốc: có đúng luật không?

Chủ đòi đặt cọc vài triệu, giữ bằng tốt nghiệp hay căn cước gốc mới cho nhận việc: luật cấm những gì, cách từ chối khéo, đòi lại cọc đã nộp và dấu hiệu lừa tuyển dụng.

A young Vietnamese man stands hesitating at the counter of a small restaurant kitchen entrance, an older man behind the counter, over-the-shoulder view, steamy warm light

Không đúng. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và cấm yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng lao động. Gọi là "tiền cọc", "tiền thế chân", "tiền giữ chỗ" hay "tiền ký quỹ" thì bản chất vẫn là một.

Lý do chủ đưa ra thường nghe hợp lý: sợ nhân viên nghỉ ngang, sợ làm mất đồ, sợ cầm tiền rồi bỏ đi. Nhưng luật đã có cách khác cho những lo lắng đó, như báo trước khi nghỉ, bồi thường khi gây thiệt hại. Bài dưới chỉ cách nhận ra yêu cầu trái luật, cách từ chối mà vẫn giữ được việc nếu bạn muốn, cách đòi lại khoản đã nộp, và dấu hiệu đây không phải tuyển dụng thật mà là lừa.

Những yêu cầu hay gặp: khoản nào được, khoản nào không

Bảng dưới gom các yêu cầu người mới vào làm hay gặp ở quán ăn, cửa hàng, xưởng nhỏ, công ty dịch vụ:

Yêu cầuCó đúng luật khôngGhi chú
Nộp tiền cọc vài triệu, nghỉ đủ thời gian mới trảKhôngLà biện pháp bảo đảm bằng tiền, bị cấm
Để lại bằng tốt nghiệp, căn cước gốcKhôngCông ty chỉ được xem bản chính để đối chiếu, rồi trả lại ngay
Trừ một phần lương mỗi tháng "giữ lại", nghỉ mới trảKhôngLà cọc trá hình bằng tiền lương
Nộp bản sao có chứng thực bằng cấp, căn cướcĐượcBình thường khi làm hồ sơ
Ký nhận tài sản được giao (máy, xe, dụng cụ)ĐượcKý biên bản bàn giao, không phải nộp tiền
Trả tiền đồng phụcLuật không quy định riêngNhiều nơi cấp miễn phí; nếu thu thì nên có thoả thuận rõ, và không được biến thành tiền cọc giữ lại

Điểm mấu chốt để phân biệt: bạn phải bỏ tiền hoặc giao tài sản ra để "đảm bảo" mình sẽ làm việc đúng cam kết. Hễ có ý nghĩa đó thì thuộc nhóm bị cấm, dù tên gọi là gì.

Vì sao luật cấm, và chủ có cách nào khác

Để người lao động không bị trói. Có tiền cọc hay giấy tờ gốc nằm ở chỗ chủ, người làm khó nghỉ dù bị đối xử tệ, bị nợ lương. Đó là lý do luật cấm thẳng chứ không để hai bên tự thoả thuận.

Chủ sợ nghỉ ngang thì đã có thời hạn báo trước. Người lao động nghỉ trái luật, không báo trước đủ hạn, phải bồi thường nửa tháng lương và tiền lương những ngày không báo trước. Đây là công cụ hợp pháp thay cho tiền cọc.

Chủ sợ mất đồ thì đã có chế độ bồi thường thiệt hại. Người lao động làm mất, hư hỏng tài sản do lỗi của mình phải bồi thường theo trình tự luật định, có thể trừ dần vào lương trong giới hạn cho phép. Với vị trí giữ tiền, giữ hàng, có thể ký hợp đồng trách nhiệm.

Chủ muốn chắc người làm thật thà thì kiểm tra hồ sơ. Xem bản chính để đối chiếu, xin xác nhận nơi làm cũ, gọi người giới thiệu. Không cần giữ giấy tờ của ai.

Từ chối khéo mà vẫn muốn nhận việc

Nhiều chủ quán nhỏ đòi cọc vì thói quen, không phải vì cố ý làm sai. Một câu nói đúng lúc thường đủ. Vài mẫu để chọn:

  • "Dạ, em gửi anh bản sao có chứng thực, còn bản gốc em cần giữ để làm giấy tờ cho con. Anh xem bản chính hôm nay rồi em cầm về nhé."
  • "Em hiểu anh sợ người mới nghỉ ngang. Mình ghi rõ trong hợp đồng em báo trước bao nhiêu ngày khi nghỉ, em ký vào, được không anh?"
  • "Đồ nghề em nhận thì em ký biên bản bàn giao từng món, nếu em làm hư do lỗi của em thì em chịu theo quy định."
  • "Dạ khoản cọc này em không nộp được, nhưng em sẵn sàng làm thử theo đúng thoả thuận thử việc để anh xem."

Nếu chủ vẫn nhất quyết đòi cọc, đó là thông tin quan trọng về nơi làm này: một chỗ bắt đầu bằng yêu cầu trái luật thì những chuyện về sau như trả lương, bảo hiểm cũng dễ có vấn đề. Quyết định nhận hay không là của bạn, nhưng nên quyết khi đã biết rõ điều đó.

Anh Tâm xin làm phụ bếp ở một quán ăn tại phường D, được yêu cầu cọc ba triệu. Anh đưa ra mẫu câu thứ hai, chủ quán đồng ý bỏ cọc và ghi điều khoản báo trước vào hợp đồng. Phần lớn chủ nhỏ phản ứng như vậy khi được đưa một giải pháp thay thế.

Áp vào trường hợp của bạn: hỏi trước buổi nhận việc

Rất nhiều người chỉ biết có khoản cọc khi đã đến nơi, xin nghỉ chỗ cũ, không còn đường lui. Hỏi trước qua tin nhắn khi được hẹn nhận việc giúp tránh thế bị động. Danh sách câu hỏi gọn:

  • "Ngày đầu đi làm em cần mang theo giấy tờ gì? Bản sao hay bản chính ạ?"
  • "Bên mình có thu khoản nào khi nhận việc không, ví dụ đồng phục, thẻ nhân viên, tiền giữ chỗ?"
  • "Thời gian thử việc bao lâu, lương thử việc bao nhiêu, khi nào ký hợp đồng ạ?"
  • "Nếu sau này em nghỉ thì cần báo trước bao lâu ạ?"
  • "Đồ nghề, dụng cụ em được giao thì bàn giao thế nào ạ?"

Câu thứ hai hỏi thẳng nhưng không gay gắt. Nếu câu trả lời là "có cọc hai triệu, nghỉ đủ sáu tháng trả lại", bạn đã biết trước để chọn: dùng mẫu từ chối khéo ở trên, hoặc tìm chỗ khác, khi chưa mất gì.

Lưu lại tin nhắn trả lời. Nếu chủ nói "không thu gì" mà đến nơi lại đòi cọc, bạn có bằng chứng để nhắc lại lời đã hứa; còn nếu lỡ nộp, tin nhắn này cũng là bằng chứng khoản thu không có trong thoả thuận ban đầu.

Với việc qua người giới thiệu hoặc qua đơn vị cung ứng lao động, hỏi thêm: khoản phí nếu có là phí gì, ai thu, có hoá đơn hay biên nhận không. Phí dịch vụ việc làm của đơn vị có giấy phép là chuyện khác với tiền cọc do chủ sử dụng lao động thu.

Đã lỡ nộp cọc hoặc để lại giấy tờ gốc: đòi lại thế nào

Làm theo thứ tự, mỗi bước giữ bằng chứng:

  1. Gom bằng chứng đã nộp: giấy biên nhận, tin nhắn chuyển khoản, ảnh chụp sổ ghi của chủ, người chứng kiến. Nếu nộp tiền mặt không có giấy, nhắn tin cho chủ để có xác nhận: "Anh ơi, em xác nhận lại khoản 3 triệu tiền cọc em đưa anh hôm 5/8 nhé."
  2. Đề nghị trả lại bằng tin nhắn hoặc thư: nêu số tiền, ngày nộp, và đề nghị trả trước một ngày cụ thể. Nếu chủ còn chần chừ, nhắc nhẹ rằng luật không cho thu khoản này.
  3. Với giấy tờ gốc: yêu cầu trả ngay, vì bạn cần cho các thủ tục cá nhân. Nếu đã nghỉ việc, công ty có nghĩa vụ trả lại bản chính giấy tờ khi chấm dứt hợp đồng.
  4. Nhờ công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh nếu chủ không trả. Gửi đơn kèm bằng chứng.
  5. Khởi kiện tại toà án khu vực nếu số tiền lớn hoặc giấy tờ bị giữ gây thiệt hại thật cho bạn. Đến bước này nên hỏi luật sư.

Đừng tự ý giữ lại tài sản của chủ để "đổi" lấy tiền cọc. Làm vậy bạn từ bên có lý thành bên cũng có lỗi.

Dấu hiệu đây là lừa tuyển dụng, không phải việc thật

Khoản cọc đôi khi không phải thói quen của chủ nhỏ mà là toàn bộ mục đích của "nhà tuyển dụng". Cảnh giác khi thấy:

  • Đòi nộp tiền trước khi gặp mặt, trước khi thấy nơi làm việc thật.
  • Việc nhẹ, lương cao bất thường, không cần kinh nghiệm, tuyển gấp số lượng lớn.
  • Thu "phí hồ sơ", "phí đồng phục", "phí đào tạo" qua chuyển khoản cho tài khoản cá nhân.
  • Địa chỉ làm việc mơ hồ, hẹn gặp ở quán cà phê, đổi địa điểm nhiều lần.
  • Thúc ép quyết định ngay trong ngày, doạ "hết chỗ".
  • Xin ảnh căn cước hai mặt, ảnh chân dung cầm giấy tờ, mã xác thực gửi về điện thoại.

Gặp hai ba dấu hiệu trên, dừng lại, không chuyển thêm tiền, không gửi thêm ảnh giấy tờ. Nếu đã chuyển tiền, giữ toàn bộ tin nhắn, thông tin tài khoản nhận và đến công an cấp xã nơi bạn ở để trình báo. Báo luôn cho ngân hàng nơi bạn mở tài khoản về giao dịch đáng ngờ, và cảnh báo người thân đang tìm việc qua cùng nhóm tin tuyển dụng.

Lúc nên hỏi người trong nghề

Phần lớn trường hợp cọc ở chỗ làm nhỏ được giải quyết bằng một cuộc nói chuyện thẳng thắn. Bạn chỉ cần người can thiệp khi chủ không trả lại tiền hay giấy tờ sau khi đã đề nghị bằng văn bản, hoặc khi việc giữ giấy tờ làm bạn lỡ thủ tục quan trọng như làm hồ sơ nhập học cho con, thủ tục ngân hàng, thủ tục cư trú.

Nơi hỏi: tổ chức công đoàn cơ sở nếu nơi làm có; cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh tiếp nhận phản ánh về vi phạm của người sử dụng lao động; luật sư lao động khi định khởi kiện. Nếu có dấu hiệu lừa đảo, nơi trình báo là công an cấp xã.

Khi đi hỏi, mang theo: bằng chứng nộp tiền hoặc giao giấy tờ, tin nhắn tuyển dụng, hợp đồng hoặc thư mời nhận việc nếu có, tin nhắn đã đòi lại. Trình bày ngắn: ngày nào, nộp gì, cho ai, đã đòi thế nào, câu trả lời ra sao. Người tư vấn cần mốc và bằng chứng, không cần kể cảm xúc.

Một lưu ý cuối cho người đang thất nghiệp và cần việc gấp: áp lực tiền bạc dễ khiến mình chấp nhận nộp cọc "cho chắc". Nhớ rằng việc thật không bắt bạn trả tiền để được làm; nơi nào bắt trả trước thì càng nên dừng lại hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Chủ quán nói nộp cọc là thoả thuận tự nguyện, ký giấy rồi thì có đúng không?

Không. Đây là điều luật cấm người sử dụng lao động yêu cầu, nên dù có giấy ký đồng ý thì thoả thuận đó cũng không làm khoản cọc trở thành hợp pháp. Bạn vẫn có quyền đòi lại.

Công ty có được giữ bằng gốc trong thời gian thử việc không?

Không. Công ty chỉ được xem bản chính để đối chiếu với bản sao rồi trả lại ngay trong buổi làm hồ sơ. Thử việc hay làm chính thức đều như nhau ở điểm này, và lý do "giữ cho chắc" không làm việc giữ giấy tờ thành hợp pháp.

Làm thu ngân có bị bắt ký quỹ không?

Không được buộc ký quỹ bằng tiền. Với vị trí giữ tiền, công ty có thể ký hợp đồng trách nhiệm và áp dụng chế độ bồi thường khi có lỗi, theo trình tự của Bộ luật Lao động 2019.

Tiền đồng phục bị trừ vào lương có được không?

Luật không có quy định riêng về đồng phục, nên cần thoả thuận rõ từ đầu. Khoản trừ phải đúng số đã thoả thuận, không được biến thành khoản giữ lại để trả khi nghỉ việc.

Nghỉ việc không báo trước thì chủ có được giữ luôn tiền cọc không?

Chủ không được thu cọc ngay từ đầu, nên cũng không có căn cứ giữ lại. Nếu bạn nghỉ trái luật thì có thể phải bồi thường theo quy định, nhưng đó là khoản tính riêng, có trình tự riêng.

Đã chuyển tiền cọc cho người tuyển dụng trên mạng rồi mất liên lạc thì làm gì?

Chụp lại toàn bộ tin nhắn, thông tin tài khoản nhận tiền, tin tuyển dụng, rồi đến công an cấp xã nơi bạn ở để trình báo càng sớm càng tốt. Báo cho ngân hàng của bạn về giao dịch ngay khi phát hiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138