Phần lớn trường hợp là không sao, nếu bạn chỉ mở trang rồi đóng lại, không nhập mật khẩu, mã xác thực, số thẻ, không tải về hay cài thêm bất cứ thứ gì. Trang lừa đảo thường cần chính bạn gõ thông tin vào thì mới lấy được. Việc mở trang chủ yếu cho kẻ gian biết số điện thoại này có người dùng và hay bấm vào link, nên sắp tới bạn sẽ nhận thêm tin nhắn kiểu đó.
Rủi ro thật chỉ nằm ở ba chỗ: trang có bắt tải một tệp ứng dụng không, bạn có lỡ cho phép thông báo hay quyền gì không, và bạn có điền dở dang thông tin nào rồi mới thoát ra không. Bài này giúp bạn kiểm tra đúng ba chỗ đó trong vài phút, và chỉ ra khi nào cần làm thêm, khi nào chỉ cần cảnh giác hơn.
Bạn đã làm đến bước nào
Nhớ lại chính xác những gì đã xảy ra sau khi bấm. Mỗi bước đi xa hơn thì việc phải làm nhiều hơn:
| Đã làm | Rủi ro | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Bấm, trang mở ra, đóng ngay | Thấp | Đóng hẳn tab, xoá tin nhắn, chặn số gửi |
| Trang hỏi cho phép gửi thông báo, bạn bấm cho phép | Trung bình, sẽ bị đẩy quảng cáo, cảnh báo giả | Vào cài đặt trình duyệt, gỡ quyền thông báo của trang đó |
| Trang tự tải một tệp về máy | Trung bình nếu chưa mở, cao nếu đã mở | Xoá tệp trong thư mục tải về; nếu đã mở để cài, xem phần dưới |
| Đã cài ứng dụng do trang hướng dẫn | Cao | Ngắt mạng, gỡ ứng dụng, đổi mật khẩu ngân hàng từ máy khác, báo ngân hàng |
| Đã gõ một phần thông tin (tên, số điện thoại) rồi thoát | Thấp đến trung bình | Cảnh giác cuộc gọi tiếp theo xưng là bên giao hàng, ngân hàng |
| Đã nhập mật khẩu, số thẻ hoặc mã xác thực | Cao | Không còn thuộc bài này: đổi mật khẩu, khoá thẻ, gọi ngân hàng ngay |
Dòng cuối là ranh giới quan trọng nhất. Nếu bạn đã nhập mật khẩu hay mã, đừng đọc tiếp cho bình tâm; dừng lại, gọi ngân hàng theo số in sau thẻ và đổi mật khẩu trước, rồi mới đọc những phần còn lại.
Kiểm tra trong mười phút
Nếu bạn ở các dòng đầu của bảng, làm năm việc sau là đủ để yên tâm:
- Đóng hẳn trang. Mở danh sách tab của trình duyệt, đóng tab đó. Nếu trang cứ bật lại, xoá dữ liệu duyệt web của riêng trang đó hoặc khởi động lại trình duyệt.
- Xem thư mục tải về. Có tệp nào vừa xuất hiện, nhất là tệp có đuôi cài đặt ứng dụng, thì xoá ngay, không mở.
- Xem quyền thông báo. Trong cài đặt trình duyệt, mục quyền của trang web, gỡ những trang lạ đang được gửi thông báo.
- Xem danh sách ứng dụng. Lướt qua các ứng dụng cài gần đây; ứng dụng nào bạn không nhớ đã cài thì gỡ.
- Xoá tin nhắn và chặn số gửi. Nếu tin nhắn giả danh ngân hàng, nhà mạng, có thể báo cáo tin nhắn rác theo hướng dẫn của nhà mạng.
Với máy tính, việc tương tự: đóng trang, xem thư mục tải về, xoá tệp lạ, và chạy kiểm tra bằng phần mềm bảo vệ đã cài sẵn trên máy. Không cài thêm phần mềm "diệt virus" nào mà chính trang lạ vừa giới thiệu.
Nếu sau đó máy vẫn hiện các thông báo trúng thưởng, cảnh báo virus đỏ rực mỗi khi mở trình duyệt, gần như chắc chắn bạn đã lỡ cho phép thông báo; quay lại bước ba và gỡ từng trang trong danh sách, kể cả trang có tên nghe như dịch vụ bảo mật.
Nếu đã cài một ứng dụng từ trang đó
Đây là tình huống nghiêm trọng nhất khi chưa nhập thông tin, vì ứng dụng lạ có thể đọc tin nhắn, xem màn hình, thậm chí điều khiển máy. Làm theo thứ tự:
- Bật chế độ máy bay hoặc tắt mạng di động và wifi ngay, để ứng dụng không gửi dữ liệu ra ngoài thêm.
- Vào cài đặt, mục ứng dụng, gỡ ứng dụng lạ. Nếu không gỡ được vì nó có quyền quản trị thiết bị, vào mục quản trị thiết bị hoặc trợ năng, tắt quyền của nó trước rồi gỡ.
- Từ một máy khác, máy của người nhà chẳng hạn, đổi mật khẩu ngân hàng, email chính, ứng dụng nhắn tin.
- Gọi ngân hàng qua số in sau thẻ, báo có thể máy đã bị cài ứng dụng độc, đề nghị khoá tạm giao dịch trực tuyến.
- Mang máy tới cửa hàng sửa chữa uy tín hoặc nhờ người hiểu kỹ thuật kiểm tra; nếu còn nghi, sao lưu ảnh, danh bạ rồi đặt lại máy về mặc định.
Đừng bật mạng lại để "thử xem còn bình thường không" trước khi gỡ xong. Một số ứng dụng độc chỉ chờ có mạng là gửi tin nhắn mã xác thực đi.
Vì sao bạn bấm, và vì sao lần sau vẫn có thể bấm
Tin nhắn lừa đảo bây giờ không còn lỗi chính tả. Chúng gửi đúng lúc bạn đang chờ hàng, gọi đúng tên đơn vị bạn hay dùng, có khi lẫn vào chung một luồng tin với tin nhắn thật vì kẻ gian dùng thiết bị phát sóng giả để gửi tin dưới tên đầu số quen. Người cẩn thận cũng có lúc bấm, nhất là khi đang vội, đang lái xe dừng đèn đỏ, hay đang lo một chuyện thật.
Vì thế quy tắc nên là quy tắc không cần suy nghĩ: không bấm đường link trong tin nhắn liên quan đến tiền, tài khoản, giao hàng, phạt, thuế. Muốn kiểm tra, tự mở ứng dụng chính thức hoặc tự gõ tên trang mà bạn đã biết. Ngân hàng, nhà mạng, đơn vị giao hàng thật đều cho bạn xem mọi thông tin trong ứng dụng của họ.
Chị Lan ở phường C nhận tin báo đơn hàng bị giữ do sai địa chỉ, kèm đường link cập nhật. Chị đang chờ một gói hàng thật nên bấm ngay, thấy trang hỏi số điện thoại thì sực tỉnh và đóng lại. Chị làm năm việc kiểm tra ở trên, không thấy gì lạ. Chiều hôm đó có người gọi xưng nhân viên giao hàng, đọc đúng tên chị và đòi mã để "xác nhận phí giao lại". Chị cúp máy. Phần gõ dở số điện thoại trên trang giả chính là lý do có cuộc gọi đó.
Các kiểu tin chứa link hay gặp và cách kiểm tra không cần bấm
Lần sau gặp lại, đối chiếu với bảng này. Cột cuối là cách tự kiểm tra bằng kênh bạn đã biết sẵn:
| Tin nhắn nói gì | Thật ra muốn gì | Tự kiểm tra bằng cách |
|---|---|---|
| Đơn hàng bị giữ, sai địa chỉ, cần cập nhật | Lấy số thẻ hoặc phí "giao lại" | Mở ứng dụng mua sắm hoặc giao hàng đã cài, xem trạng thái đơn |
| Tài khoản ngân hàng bị khoá, cần xác minh | Lấy mật khẩu và mã giao dịch | Mở ứng dụng ngân hàng; gọi số in sau thẻ |
| Bạn có biên bản phạt nguội, nộp phạt tại đây | Lấy tiền hoặc thông tin thẻ | Tra trên cổng dịch vụ công hoặc hỏi công an xã, phường |
| Điểm thưởng sắp hết hạn, đổi quà ngay | Lấy thông tin đăng nhập | Mở ứng dụng của nhà mạng hoặc cửa hàng, xem mục điểm |
| Hoàn thuế, hoàn tiền bảo hiểm | Bắt cài ứng dụng giả | Hỏi cơ quan thuế hoặc bảo hiểm xã hội nơi bạn đóng |
| Người quen gửi "xem ảnh này có phải bạn không" | Lấy tài khoản mạng xã hội | Gọi hỏi người quen bằng điện thoại thường |
Điểm chung của mọi dòng: tin nhắn đặt bạn vào thế vội và chỉ cho một lối ra là đường link. Chỉ cần nhớ rằng mọi việc thật đều kiểm tra được bằng ứng dụng hoặc số điện thoại bạn đã biết từ trước.
Mấy câu hay tự trấn an nhưng sai
"Trang có biểu tượng ổ khoá nên an toàn." Ổ khoá chỉ có nghĩa kết nối được mã hoá. Trang giả cũng có ổ khoá.
"Tên đầu số gửi tin là ngân hàng thật nên link thật." Tin giả có thể chen vào cùng luồng tin của đầu số quen. Ngân hàng không gửi link yêu cầu đăng nhập.
"Điện thoại chạy bình thường nên chắc không sao." Ứng dụng độc thường chạy im lặng. Kiểm tra danh sách ứng dụng và quyền, đừng dựa vào cảm giác.
"Chưa mất tiền thì không cần làm gì." Nếu đã cài ứng dụng lạ hay nhập một phần thông tin, việc phòng bây giờ rẻ hơn nhiều so với việc đòi tiền sau.
"Đã bấm một lần thì lần sau sẽ nhớ." Số của bạn giờ nằm trong danh sách người hay bấm. Tin tiếp theo sẽ khéo hơn.
"Máy mới cập nhật nên không bị gì." Cập nhật giúp chặn lỗ hổng, nhưng không chặn được việc chính bạn cài ứng dụng hay nhập mật khẩu vào trang giả.
"Xoá tin nhắn là xong." Nếu đã cài gì hay nhập gì, tin nhắn gốc là bằng chứng. Chụp lại trước rồi mới xoá.
Khi nào nên hỏi người trong nghề
Gọi ngân hàng ngay khi bạn đã cài ứng dụng lạ, đã nhập bất kỳ thông tin thẻ hay mã nào, hoặc thấy tin nhắn biến động số dư không do mình làm. Mang máy tới thợ sửa chữa có uy tín hoặc người phụ trách kỹ thuật ở cơ quan nếu không tự gỡ được ứng dụng, hoặc máy có hiện tượng lạ như màn hình tự sáng, tự bấm.
Trình báo công an xã, phường khi đã mất tiền hay bị chiếm tài khoản; mang theo điện thoại và đừng xoá tin nhắn gốc. Nếu điện thoại là máy công việc có dữ liệu khách hàng, báo ngay cho người quản lý vì có thể phải thông báo theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Với bố mẹ, ông bà hay bấm nhầm, con cháu nên ngồi cùng một buổi để bật chặn cài ứng dụng từ nguồn lạ, tắt quyền thông báo của trình duyệt, và cùng ra ngân hàng hỏi về hạn mức giao dịch trực tuyến hằng ngày cho phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ bấm vào link lạ rồi thoát ngay thì điện thoại có bị nhiễm virus không?
Rất hiếm khi chỉ mở trang mà máy bị nhiễm, nhất là khi hệ điều hành và trình duyệt được cập nhật. Rủi ro chủ yếu đến từ việc tải, cài thêm thứ gì hoặc nhập thông tin. Vẫn nên kiểm tra thư mục tải về và danh sách ứng dụng cho chắc.
Kẻ gian có lấy được danh bạ, ảnh trong máy khi mình chỉ bấm link không?
Trình duyệt không cho một trang web tự đọc danh bạ hay ảnh trong máy nếu bạn không cấp quyền. Nếu trang hỏi xin quyền và bạn đã cho phép, hoặc bạn cài ứng dụng của trang, thì mới có nguy cơ. Gỡ quyền và ứng dụng đó ngay.
Có cần đổi mật khẩu ngân hàng sau khi bấm link lạ không?
Nếu chưa nhập gì và không cài gì thì không bắt buộc, nhưng đổi cũng không thừa. Nếu đã cài ứng dụng lạ hoặc nhập bất kỳ thông tin nào, phải đổi ngay, và đổi từ một thiết bị khác.
Làm sao nhận ra tin nhắn chứa link giả?
Tin liên quan đến tiền, giao hàng, phạt, khoá tài khoản kèm đường link và hối thúc làm ngay là dấu hiệu chính. Đơn vị thật không bắt bạn đăng nhập qua link trong tin nhắn. Muốn kiểm tra, tự mở ứng dụng chính thức.
Con nhỏ bấm vào link lạ trên máy của bố mẹ thì làm sao?
Hỏi con đã bấm những gì, có tải hay cài gì không, rồi làm năm bước kiểm tra. Nhân dịp đó dặn con: link lạ thì đưa bố mẹ xem trước. Máy có ứng dụng ngân hàng thì không nên để con dùng một mình.
Báo cáo tin nhắn lừa đảo có tác dụng gì không?
Có. Báo cáo giúp nhà mạng và các đơn vị chức năng chặn đầu số, chặn trang giả sớm hơn, bảo vệ người khác. Làm theo hướng dẫn báo tin nhắn rác của nhà mạng bạn đang dùng.