Công ty không được tự mình bắt bạn "nghỉ không lương". Nghỉ không hưởng lương là chuyện người lao động xin và hai bên thoả thuận; còn khi công ty thiếu việc mà cho người lao động ở nhà, đó là ngừng việc, và Bộ luật Lao động 2019 bắt phải trả lương ngừng việc theo từng trường hợp. Với lý do kinh tế như hết đơn hàng, mức trả do hai bên thoả thuận nhưng có sàn: trong 14 ngày làm việc đầu, không thấp hơn lương tối thiểu vùng.
Vì vậy, chữ ký của bạn trên tờ giấy công ty đưa ra là chỗ quan trọng nhất. Ký vào "đơn xin nghỉ không lương" do công ty soạn sẵn là tự biến một khoản có quyền đòi thành khoản không có gì. Bài dưới phân biệt hai loại nghỉ, cách tính khoản tối thiểu, những dạng cắt giảm khác hay gặp (nghỉ luân phiên, giảm ca) và lúc nên nhờ người can thiệp.
Nghỉ không lương và ngừng việc khác nhau thế nào
Hai thứ nghe giống nhau nhưng quyền lợi khác hẳn. Bảng so sánh để bạn nhận ra mình đang rơi vào loại nào:
| Tiêu chí | Nghỉ không hưởng lương | Ngừng việc |
|---|---|---|
| Ai đề xuất | Người lao động, vì việc riêng | Công ty, vì thiếu việc, sự cố, lý do kinh tế |
| Cần thoả thuận không | Có, phải được công ty đồng ý | Công ty quyết định, nhưng phải trả lương ngừng việc |
| Tiền lương | Không được trả | Được trả theo trường hợp, có mức sàn |
| Giấy tờ thường gặp | Đơn xin nghỉ do người lao động viết | Thông báo ngừng việc do công ty ban hành |
| Bảo hiểm tháng đó | Nghỉ từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng thì tháng đó không đóng | Tuỳ số ngày ngừng việc và lương được trả |
Dấu hiệu bạn đang bị đưa nhầm loại: công ty là bên nói "tuần sau xưởng nghỉ", nhưng lại đưa cho bạn một tờ "đơn xin nghỉ không lương" để ký. Lý do nghỉ là của công ty thì đó là ngừng việc, dù trên giấy ghi gì.
Đọc kỹ tiêu đề và câu đầu tiên của tờ giấy. Nếu nội dung kiểu "xin được nghỉ không hưởng lương vì lý do cá nhân" và bên dưới là chữ ký của bạn, bạn đang thừa nhận lý do nghỉ là của mình.
Lương ngừng việc theo từng trường hợp
Ngừng việc do lỗi của công ty: được trả đủ lương theo hợp đồng. Ví dụ công ty nhập thiếu nguyên liệu do tính toán sai, máy móc hỏng vì không bảo dưỡng.
Ngừng việc do lỗi của chính người lao động: người có lỗi không được trả lương; những người khác trong cùng bộ phận phải ngừng theo thì được trả theo mức thoả thuận nhưng không thấp hơn lương tối thiểu.
Ngừng việc vì sự cố điện, nước không do lỗi công ty, thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, di dời theo yêu cầu của cơ quan nhà nước, hoặc lý do kinh tế: hai bên thoả thuận mức lương. Ngừng từ 14 ngày làm việc trở xuống thì không thấp hơn lương tối thiểu vùng; ngừng lâu hơn thì thoả thuận nhưng 14 ngày đầu vẫn không thấp hơn lương tối thiểu.
"Hết đơn hàng" thường được xếp vào lý do kinh tế. Đây là trường hợp hay gặp nhất ở xưởng may, xưởng gỗ, xưởng điện tử theo mùa. Nghĩa là dù công ty khó khăn, bạn vẫn có mức sàn tối thiểu cho những ngày ngừng việc đầu tiên.
Lương tối thiểu vùng là mức thấp nhất, không phải mức đương nhiên. Nếu đã có thoả thuận cao hơn trong thoả ước tập thể, nội quy hay thông báo của công ty, áp mức đó. Hỏi tổ chức công đoàn cơ sở xem có thoả ước nào không.
Nghỉ luân phiên, giảm ca, giảm giờ: cũng phải thoả thuận
Nhiều công ty không cho nghỉ hẳn mà chia luân phiên: mỗi tổ làm ba ngày, nghỉ ba ngày; hoặc cắt ca tối, chỉ làm tám tiếng thay vì mười tiếng như trước. Phần tăng ca bị cắt thì không có gì để đòi, vì làm thêm giờ vốn dựa trên sự đồng ý của hai bên. Nhưng nếu giờ làm bình thường trong hợp đồng bị cắt, ví dụ hợp đồng ghi 48 giờ một tuần mà chỉ còn 24 giờ, thì những ngày giờ bị cắt đó thuộc diện ngừng việc.
Một cách khác là công ty đề nghị sửa hợp đồng: chuyển từ làm trọn thời gian sang không trọn thời gian, lương theo giờ thực làm. Việc này hợp pháp nếu bạn đồng ý bằng văn bản. Trước khi ký, hỏi rõ: áp dụng đến khi nào, khi có đơn hàng lại thì có trở về như cũ không, bảo hiểm đóng theo mức nào.
Lời khuyên thực tế: nếu đợt khó khăn ngắn và công ty minh bạch, thoả thuận một mức hợp lý giúp giữ việc cho cả hai bên. Điều cần tránh là chữ ký ra đi mà không có thời hạn, không có điều kiện quay lại.
Chị Ngân làm ở xưởng gỗ tại phường E, được đề nghị nghỉ luân phiên hai tuần. Chị đồng ý nhưng xin ghi vào biên bản họp tổ: mức trả cho ngày nghỉ, ngày dự kiến làm lại, và việc đóng bảo hiểm tháng đó. Một biên bản như vậy đủ để sau này không ai phải cãi nhau.
Trước khi ký bất cứ giấy gì: năm câu nên hỏi
Hỏi tại buổi họp hoặc qua tin nhắn với tổ trưởng, quản đốc. Ghi lại câu trả lời:
- "Đây là ngừng việc do công ty hay nghỉ không lương do em xin? Giấy này gọi là gì?"
- "Những ngày nghỉ này được trả bao nhiêu một ngày? Có thông báo bằng văn bản không?"
- "Dự kiến làm lại từ ngày nào? Nếu kéo dài thì công ty tính thế nào?"
- "Tháng này bảo hiểm có đóng không? Nếu không đóng thì thẻ bảo hiểm y tế có bị gián đoạn không?"
- "Nếu trong thời gian nghỉ em tìm được việc khác thì nghỉ hẳn có cần báo trước không, và tiền lương ngày ngừng việc đã có tính vào thanh toán không?"
Câu hỏi đầu tiên là quan trọng nhất. Nếu câu trả lời là "ngừng việc do công ty", đề nghị tờ giấy ghi đúng như vậy. Nếu công ty nhất định đưa đơn xin nghỉ không lương, bạn có quyền không ký. Không ký thì công ty phải ra thông báo ngừng việc của chính họ.
Nhiều người lo không ký sẽ bị ghét. Bạn nói nhẹ thế này: "Em đồng ý nghỉ theo sắp xếp của công ty, nhưng em không viết đơn xin, anh chị ra thông báo giúp em." Câu này hợp tác, không chống đối, mà vẫn giữ quyền.
Áp vào trường hợp của bạn: tự tính khoản tối thiểu được trả
Không cần nhớ con số lương tối thiểu vùng; hỏi công đoàn hoặc kế toán mức đang áp cho nơi bạn làm, rồi tính theo các bước:
- Lấy mức lương tối thiểu tháng của vùng nơi xưởng đặt (không phải nơi bạn ở), chia cho số ngày công chuẩn trong tháng mà công ty đang dùng để tính lương. Ra mức tối thiểu một ngày.
- Đếm số ngày làm việc bị ngừng trong đợt này, chỉ tính ngày lẽ ra phải đi làm theo lịch, không tính ngày nghỉ hằng tuần.
- Với 14 ngày làm việc đầu tiên: nhân số ngày với mức tối thiểu một ngày. Đây là mức sàn, công ty trả cao hơn càng tốt.
- Từ ngày thứ 15 trở đi: mức trả do hai bên thoả thuận. Hỏi công ty đã có thông báo hay biên bản thoả thuận chưa.
- Đối chiếu với phiếu lương cuối tháng: dòng "lương ngừng việc" có đúng số ngày và đúng đơn giá không.
Ví dụ chị Ngân ngừng việc 6 ngày làm việc vì xưởng hết đơn. Chị lấy mức tối thiểu một ngày nhân 6, được con số tối thiểu phải nhận. Phiếu lương ghi "nghỉ không lương 6 ngày" và không trả gì thì chị có căn cứ hỏi lại ngay.
Nếu xưởng chỉ ngừng nửa ngày, ví dụ cắt ca chiều, thì tính theo giờ: phần giờ bị cắt so với giờ làm bình thường trong hợp đồng. Ghi lại từng ngày bị cắt vào sổ tay ngay trong ngày để cuối tháng không phải nhớ lại.
Khi ngừng việc kéo dài thành cắt giảm người
Nếu đơn hàng không quay lại, công ty có thể chuyển sang cắt giảm lao động vì lý do kinh tế. Lúc đó không còn là chuyện lương ngừng việc nữa mà là chấm dứt hợp đồng, với thủ tục riêng: công ty phải xây dựng phương án sử dụng lao động, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động, báo trước cho cơ quan nhà nước, và trả trợ cấp mất việc làm cho người làm từ đủ 12 tháng trở lên, mỗi năm làm việc một tháng tiền lương, thấp nhất bằng hai tháng tiền lương.
Điều này giải thích vì sao một số nơi muốn người lao động "tự xin nghỉ": nghỉ tự nguyện thì công ty không phải trả trợ cấp mất việc làm, chỉ có trợ cấp thôi việc (thường thấp hơn) hoặc không có gì nếu thời gian làm đã đóng bảo hiểm thất nghiệp. Bị gợi ý viết đơn xin thôi việc giữa lúc xưởng thiếu đơn hàng là tín hiệu nên dừng lại hỏi trước.
Nếu đã quyết định nghỉ để đi làm chỗ khác, cứ nghỉ đúng thủ tục báo trước. Nếu chưa có chỗ mới, đừng vội viết đơn: chờ công ty ra quyết định của họ, rồi làm hồ sơ trợ cấp thất nghiệp đúng hạn sau khi chấm dứt hợp đồng.
Lỗi hay gặp và lúc nên hỏi người trong nghề
Những chỗ người lao động hay mất quyền lợi trong đợt thiếu việc:
- Ký đơn xin nghỉ không lương do công ty soạn sẵn.
- Ký đơn xin thôi việc vì nghĩ "dù sao cũng hết việc", mất trợ cấp mất việc làm.
- Không ghi lại số ngày đã nghỉ, đến cuối tháng không đối chiếu được phiếu lương.
- Đồng ý giảm giờ mà không có văn bản, đến khi có đơn hàng lại vẫn bị trả lương theo giờ thấp.
- Bỏ qua chuyện bảo hiểm, đến khi đi khám mới biết thẻ bị gián đoạn.
Nên hỏi tổ chức công đoàn cơ sở trước tiên, vì họ thường được dự họp khi công ty quyết định ngừng việc. Nên tìm luật sư lao động khi: bị gây áp lực ký đơn xin nghỉ; ngừng việc kéo dài nhiều tuần mà không được trả đồng nào; công ty chuyển sang cắt giảm mà không có phương án, không trả trợ cấp. Cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh là nơi tiếp nhận phản ánh về việc trả lương ngừng việc.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được bắt nghỉ phép năm trong lúc xưởng thiếu việc không?
Công ty có quyền quy định lịch nghỉ hằng năm sau khi tham khảo ý kiến người lao động và phải báo trước. Nhưng dùng hết phép năm để lấp chỗ ngừng việc thì nên hỏi kỹ, vì những ngày đó đáng ra thuộc diện ngừng việc có lương.
Nghỉ không lương thì tháng đó có được đóng bảo hiểm không?
Nếu nghỉ không hưởng lương từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng thì thường tháng đó không đóng bảo hiểm xã hội, và thời gian đó không được tính vào thời gian đóng. Hỏi kế toán cụ thể để biết thẻ bảo hiểm y tế có bị ảnh hưởng không.
Lương ngừng việc trả cùng ngày lương bình thường hay trả riêng?
Luật không bắt trả riêng; thường gộp vào kỳ lương. Điều quan trọng là phiếu lương ghi rõ số ngày ngừng việc và mức trả từng ngày để bạn đối chiếu.
Trong thời gian ngừng việc có được đi làm thêm chỗ khác không?
Bạn vẫn còn hợp đồng với công ty, nên nên hỏi trước nội quy và hợp đồng có ràng buộc gì không. Làm thêm ở nơi không cạnh tranh trực tiếp và không ảnh hưởng ngày quay lại thường ít gây vấn đề.
Xưởng thiếu việc thì có được nghỉ luôn không cần báo trước không?
Thiếu việc không tự động cho bạn quyền nghỉ ngay. Nếu muốn nghỉ, vẫn nên báo trước theo loại hợp đồng, trừ khi bạn rơi vào các trường hợp luật cho nghỉ không cần báo trước như không được trả lương đầy đủ, đúng hạn.
Công ty trả lương ngừng việc thấp hơn lương tối thiểu vùng thì làm gì?
Đối chiếu số ngày ngừng việc, hỏi kế toán bằng văn bản, rồi nhờ công đoàn can thiệp. Nếu vẫn không được, gửi phản ánh đến cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh kèm phiếu lương và thông báo ngừng việc.