Thường là không. Giá thuê đã ghi trong hợp đồng còn hạn là điều hai bên đã thoả thuận; chủ nhà chỉ được tăng giữa chừng khi hợp đồng có điều khoản cho phép điều chỉnh, hoặc khi bạn đồng ý, hoặc trong vài trường hợp luật cho phép như chủ cải tạo nhà và bạn chấp nhận. Đây là nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về tôn trọng thoả thuận và Luật Nhà ở 2023 về điều chỉnh giá thuê nhà ở.
Nhưng “có quyền từ chối” không có nghĩa là cứ từ chối là xong. Chủ nhà không vui thì có nhiều cách làm bạn khó ở. Việc khôn ngoan là đọc kỹ hợp đồng, biết mình mạnh ở đâu, rồi trả lời theo cách giữ được cả chỗ ở lẫn quan hệ. Bài này đi qua từng bước đó.
Đọc hợp đồng: ba kiểu điều khoản về giá
Mở hợp đồng ra, tìm đoạn nói về giá thuê và phương thức thanh toán. Hầu hết rơi vào một trong ba kiểu sau, và mỗi kiểu cho bạn một vị thế khác nhau:
| Hợp đồng ghi | Ý nghĩa | Chủ tăng giữa chừng được không |
|---|---|---|
| Giá cố định trong suốt thời hạn, không nhắc điều chỉnh | Hai bên chốt một giá cho cả kỳ | Không, trừ khi bạn đồng ý bằng văn bản hay tin nhắn |
| Giá điều chỉnh mỗi năm, tăng tối đa một mức nhất định | Có cơ chế tăng nhưng có trần | Được, đúng thời điểm và không quá mức đã ghi |
| “Giá có thể thay đổi theo thị trường”, không ghi mức, không ghi thời điểm | Điều khoản mơ hồ | Dễ tranh cãi; vẫn cần báo trước hợp lý và bạn có quyền thương lượng |
| Không có hợp đồng viết, chỉ thoả thuận miệng theo tháng | Khó chứng minh thời hạn | Chủ dễ đề nghị giá mới ở tháng tiếp theo; bạn giữ bằng chứng giá cũ |
Bạn cũng xem điều khoản về chấm dứt hợp đồng trước hạn: ai được chấm dứt, phải báo trước bao lâu, bồi thường thế nào. Đó là thứ chủ nhà có thể viện ra nếu bạn từ chối tăng giá, và bạn cần biết trước để không bị doạ suông.
Những lý do tăng giá hay gặp và mức nặng nhẹ
Tiền điện, nước, phí rác tăng. Nếu hợp đồng tính riêng điện nước theo đồng hồ, chủ không có lý do tăng tiền nhà vì điện nước đắt lên; chỉ đơn giá điện nước theo đúng giá nhà nước công bố thay đổi. Nếu tiền nhà đã bao điện nước, chủ có lý hơn, nhưng vẫn phải được bạn đồng ý khi hợp đồng còn hạn.
Chủ sửa sang, làm thêm tiện ích. Luật Nhà ở 2023 có tinh thần cho phép điều chỉnh giá khi chủ cải tạo nhà và bên thuê đồng ý. Bạn có quyền hỏi rõ sửa gì, có lợi gì cho bạn, và không đồng ý nếu đó là sửa chữa vốn là trách nhiệm của chủ, như chống dột, thay ống nước hỏng.
“Giá khu này lên hết rồi”. Đây là lý do yếu nhất khi hợp đồng còn hạn. Giá thị trường là chuyện của kỳ gia hạn tiếp theo, không phải lý do phá thoả thuận đang có.
Chủ nhà gặp khó khăn tài chính. Bạn không có nghĩa vụ gánh, nhưng nếu quan hệ tốt, đây là chỗ có thể nhượng một chút để đổi lấy điều khác, như gia hạn dài hơn với giá giữ nguyên sau đó.
Tăng để bạn tự đi. Mức tăng vô lý, đột ngột, kèm câu “không ở được thì dọn” thường là cách đuổi người thuê mà không phải bồi thường. Lúc này bạn cần giữ kỹ bằng chứng.
Trả lời tin nhắn tăng giá: ba mẫu theo ba lựa chọn
Đừng trả lời ngay trong lúc bực. Đọc lại hợp đồng, nghĩ xem mình muốn gì, rồi chọn một trong ba hướng. Mẫu tin để sửa theo giọng mình:
- Từ chối, giữ quan hệ: “Dạ em nhận được tin anh. Hợp đồng của em ghi giá cố định đến hết tháng 8 năm sau, em xin được giữ đúng như đã ký. Đến lúc gia hạn mình bàn lại giá mới, em sẵn sàng nói chuyện ạ.”
- Thương lượng: “Em hiểu chi phí của anh tăng. Hợp đồng còn mười tháng, em đề nghị giữ giá đến hết hạn, đổi lại em ký gia hạn thêm một năm với mức tăng anh em mình thống nhất bây giờ.”
- Đồng ý có điều kiện: “Em đồng ý mức mới từ tháng sau nếu anh sửa giúp chỗ dột ở phòng sau và ghi phụ lục hợp đồng, giữ giá mới đến hết hạn, không tăng thêm.”
- Không nên viết: “Anh tăng là sai luật, em báo phường”, hoặc im lặng rồi tự chuyển tiền theo giá cũ mà không nói gì.
Bất kể chọn hướng nào, trả lời bằng tin nhắn hay văn bản để có dấu vết. Một cuộc gọi điện đồng ý miệng rất khó chứng minh lại sau này, cả với bạn lẫn với chủ nhà.
Từ chối rồi, chủ nhà gây khó dễ thì làm gì
Sau khi bạn từ chối, có chủ nhà chấp nhận, có chủ nhà bắt đầu gây sức ép: đến thu tiền không đúng hẹn, cằn nhằn, đòi kiểm tra phòng liên tục, có khi doạ chấm dứt hợp đồng. Bạn cứ tiếp tục trả tiền thuê theo giá cũ đúng hạn, bằng chuyển khoản, nội dung ghi rõ “tiền thuê tháng 5 theo hợp đồng ngày…”. Chuyển khoản đều đặn là bằng chứng bạn không vi phạm nghĩa vụ trả tiền.
Nếu chủ không nhận tiền, trả lại tiền, hoặc nói “không đủ thì coi như chưa trả”, bạn nhắn ghi lại sự việc và tiếp tục chuyển khoản vào tài khoản cũ. Đừng để mình rơi vào tình trạng nợ tiền nhà, vì đó là lý do chính đáng nhất để chủ chấm dứt hợp đồng.
Khi chủ dọa chấm dứt hợp đồng, hỏi rõ bằng văn bản: chấm dứt theo điều khoản nào, bồi thường thế nào. Đơn phương chấm dứt khi bạn không vi phạm thường buộc chủ phải bồi thường theo hợp đồng và theo luật. Đến lúc này, nếu chủ vẫn cứng, bạn nhờ tổ hoà giải ở tổ dân phố, thôn, hoặc gửi đơn đến UBND cấp xã. Cắt điện nước, thay khoá, đe doạ thì báo công an xã, phường.
Khi bạn quyết định chấp nhận mức mới
Nhiều người chọn chấp nhận vì chỗ ở thuận tiện, khó tìm chỗ khác. Đó là lựa chọn hợp lý, miễn là bạn chấp nhận cho đúng cách:
- Hỏi rõ mức mới áp dụng từ tháng nào, có tính hồi tố không. Không chấp nhận tăng tính ngược cho các tháng đã trả.
- Đề nghị ghi phụ lục hợp đồng, có chữ ký hai bên, ghi giá mới và cam kết không tăng thêm đến hết hạn.
- Kèm vào phụ lục những gì bạn đổi được: sửa chữa, thêm chỗ để xe, giảm tiền cọc phải bổ sung.
- Hỏi xem tiền cọc có phải bù thêm cho tương ứng giá mới không. Nếu có, ghi rõ số tiền và cách hoàn lại khi trả nhà.
- Chụp lại phụ lục đã ký, giữ cùng bản hợp đồng gốc.
Bước hai quan trọng nhất. Nhiều người đồng ý tăng một lần, ba tháng sau lại bị đề nghị tăng tiếp vì không có gì ràng buộc.
Chuẩn bị cho kỳ gia hạn để khỏi bị ép giá lần nữa
Đợt tăng giá giữa chừng thường là dấu hiệu chủ nhà sẽ đề nghị mức cao hơn khi hợp đồng hết hạn. Bạn có vài tháng để chuẩn bị, đừng chờ đến tuần cuối. Những việc đáng làm sớm:
- Ghi lại giá của ba đến năm chỗ thuê tương tự quanh khu: diện tích, tiện nghi, có chỗ để xe hay không. Đây là căn cứ khi ngồi thương lượng.
- Liệt kê những gì bạn đã làm cho căn nhà: trả tiền đúng hạn suốt kỳ, tự sửa lặt vặt, giữ nhà sạch, không phiền hàng xóm. Người thuê ổn định là thứ chủ nhà không muốn mất.
- Quyết định trước mức tối đa bạn chấp nhận và thời điểm bạn bắt đầu tìm chỗ khác nếu không đạt.
- Đề nghị hợp đồng mới dài hơn, ví dụ hai năm, đổi lại giá cố định hoặc tăng có trần ghi rõ.
- Mở lời trước hạn khoảng hai tháng, bằng tin nhắn, để chủ không lấy lý do “gấp quá, đã có người hỏi”.
Khi ký hợp đồng mới, viết điều khoản giá thật cụ thể: giá bao nhiêu, cố định đến ngày nào, nếu điều chỉnh thì mỗi năm một lần và không quá bao nhiêu. Điều khoản rõ là thứ ngăn được cả cuộc tranh cãi bạn vừa trải qua.
Áp vào trường hợp của bạn
Ba tình huống giả định để đối chiếu:
| Tình huống | Vị thế của người thuê | Hướng đi hợp lý |
|---|---|---|
| Chị Lan thuê phòng trọ, hợp đồng một năm giá cố định, tháng thứ tư chủ báo tăng vì giá điện | Mạnh: giá cố định, điện tính riêng theo đồng hồ | Từ chối nhẹ nhàng, nêu điện đã tính riêng |
| Anh Tâm thuê nhà nguyên căn, hợp đồng ghi điều chỉnh mỗi năm không quá một mức | Chủ được tăng đúng kỳ, đúng trần | Kiểm đúng thời điểm và mức; quá trần thì đề nghị sửa lại |
| Bạn ở phòng trọ theo tháng, không hợp đồng, chủ báo tháng sau tăng | Yếu: khó chứng minh cam kết giá | Thương lượng, đề nghị ký hợp đồng có thời hạn với giá mới chốt cố định |
Người thuê không có hợp đồng nên xem đợt tăng giá như cơ hội để có được một hợp đồng viết. Trả cao hơn một chút nhưng giữ giá ổn định cả năm thường lợi hơn bị tăng mỗi vài tháng.
Lỗi hay gặp và lúc nên hỏi người trong nghề
Những sai lầm làm người thuê mất thế:
- Đồng ý miệng qua điện thoại cho êm chuyện, sau đó không có gì chứng minh giá mới chỉ áp dụng đến đâu.
- Tự ý trả thiếu, trả chậm để phản đối, biến mình thành bên vi phạm.
- Bỏ đi giữa chừng vì giận mà không thanh lý hợp đồng, mất luôn tiền cọc.
- Không đọc điều khoản điều chỉnh giá, cãi nhau trong khi hợp đồng thực ra cho phép chủ tăng.
- Đăng chuyện lên mạng kèm ảnh, tên chủ nhà, làm quan hệ không cứu được.
Bạn nên hỏi luật sư khi hợp đồng thuê dài, giá trị lớn, nhất là thuê mặt bằng kinh doanh; khi chủ dọa chấm dứt và bạn đã đầu tư sửa sang; hoặc khi điều khoản điều chỉnh giá viết mơ hồ và hai bên hiểu khác nhau. Với phòng trọ, tổ hoà giải ở tổ dân phố và UBND cấp xã thường là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà báo tăng giá trước một tháng thì có hợp lệ không?
Báo trước chỉ là phép lịch sự, không tự làm việc tăng giá hợp lệ. Nếu hợp đồng còn hạn với giá cố định, chủ vẫn cần bạn đồng ý dù báo trước bao lâu. Nếu hợp đồng có điều khoản điều chỉnh thì xem điều khoản đó yêu cầu báo trước thế nào.
Không đồng ý tăng giá thì chủ có quyền đuổi không?
Từ chối tăng giá khi hợp đồng còn hạn không phải là vi phạm của bạn. Nếu chủ đơn phương chấm dứt vì lý do này, chủ thường phải bồi thường theo hợp đồng và theo luật. Bạn giữ chứng từ trả tiền đều đặn và nhờ hoà giải khi cần.
Hợp đồng ghi giá thay đổi theo thị trường thì tăng bao nhiêu cũng được à?
Không hẳn. Điều khoản mơ hồ vẫn phải được thực hiện thiện chí và hợp lý. Bạn có thể yêu cầu chủ nêu căn cứ, đề nghị mức trần và thời điểm cụ thể, ghi vào phụ lục. Nếu tranh cãi kéo dài, nhờ hoà giải hoặc hỏi luật sư.
Chủ không nhận tiền thuê theo giá cũ thì phải làm sao?
Tiếp tục chuyển khoản vào tài khoản đã dùng, nội dung ghi rõ tiền thuê tháng nào theo hợp đồng. Nhắn tin báo đã chuyển. Mục đích là chứng minh bạn không nợ tiền nhà. Nếu chủ đổi tài khoản và không cho thông tin, ghi lại sự việc và nhờ hoà giải.
Gia hạn hợp đồng thì chủ được tăng bao nhiêu?
Khi hợp đồng cũ hết hạn, giá thuê mới là chuyện thương lượng tự do giữa hai bên, luật không đặt mức trần chung cho nhà riêng. Bạn nên tìm hiểu giá các phòng tương tự quanh khu trước khi ngồi lại, và đề nghị ghi giá cố định cho kỳ mới.