Khi cha mẹ đã lẫn đến mức không hiểu mình ký gì, không ai ký thay được bằng một tờ giấy uỷ quyền mới. Muốn làm các giao dịch lớn thay cha mẹ như bán nhà, rút sổ tiết kiệm, con cái thường phải đi đường toà án: yêu cầu tuyên bố cha mẹ mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, rồi có người giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015.
Không phải việc nào cũng nặng như vậy. Làm căn cước, khám chữa bệnh, nhận một số khoản chi trả định kỳ thường có đường riêng cho người nhà. Còn nếu cha mẹ chỉ mới quên lặt vặt, vẫn hiểu chuyện, thì đây là lúc nên làm giấy tờ chuẩn bị trước. Bài này chia ba mức: việc làm ngay được, việc phải qua toà, và việc nên làm khi còn kịp.
Việc nào người nhà làm được, việc nào phải có giám hộ
Đối chiếu việc bạn đang cần với bảng dưới. Cột cuối là người nên hỏi trước khi bắt tay:
| Việc cần làm | Người nhà làm được không | Hỏi ai trước |
|---|---|---|
| Làm căn cước, cập nhật thông tin cư trú cho cha mẹ | Được, người nhà hỗ trợ khi làm | Công an xã, phường |
| Đưa đi khám, ký giấy đồng ý thủ thuật ở bệnh viện | Thường được, bệnh viện có quy trình cho người đại diện | Bác sĩ điều trị, phòng kế hoạch tổng hợp của viện |
| Nhận lương hưu, trợ cấp hằng tháng | Tuỳ đã có giấy uỷ quyền từ trước hay chưa | Cơ quan bảo hiểm xã hội nơi chi trả |
| Rút sổ tiết kiệm, đóng tài khoản ngân hàng | Không, nếu cha mẹ không còn tự quyết được | Ngân hàng, rồi luật sư |
| Bán, thế chấp, tặng cho nhà đất | Không, phải có người giám hộ và tuân điều kiện riêng | Luật sư, công chứng viên |
| Lập di chúc | Không ai lập thay được | Chỉ cha mẹ lập khi còn minh mẫn |
Dòng cuối là điều nhiều nhà biết quá muộn: di chúc là ý chí riêng của người để lại tài sản, không có người giám hộ hay người được uỷ quyền nào lập thay. Nếu cha mẹ không kịp lập di chúc, tài sản chia theo pháp luật khi họ mất.
Vì sao giấy uỷ quyền ký bây giờ không dùng được
Uỷ quyền là một giao dịch dân sự. Theo Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch chỉ có hiệu lực khi người tham gia có năng lực hành vi phù hợp và tự nguyện, hiểu mình đang làm gì. Công chứng viên trước khi chứng nhận phải xác định người yêu cầu tỉnh táo, nhận thức được nội dung. Nếu cha mẹ không trả lời được những câu đơn giản như hôm nay ký giấy gì, cho ai làm gì, công chứng viên sẽ từ chối.
Có nhà tìm cách "cho qua": chọn một buổi cha mẹ tỉnh táo hơn, dặn trước câu trả lời, hoặc nhờ chỗ quen. Đây là con đường nguy hiểm nhất. Một giấy uỷ quyền ký khi người uỷ quyền không đủ nhận thức có thể bị toà án tuyên vô hiệu khi một anh chị em khác khởi kiện, kéo theo mọi giao dịch làm bằng giấy đó. Tiền bán nhà đã chia rồi phải hoàn lại, người mua kiện ngược, quan hệ trong nhà vỡ.
Còn giấy uỷ quyền cha mẹ ký từ khi còn minh mẫn thì sao? Bộ luật Dân sự 2015 quy định đại diện theo uỷ quyền chấm dứt khi người được đại diện bị toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự. Trước thời điểm có quyết định đó, giấy cũ vẫn được nhiều nơi chấp nhận, nhưng ngân hàng, công chứng viên thấy người uỷ quyền đã lẫn thì thường dè dặt. Dùng giấy cũ cho việc lớn, hãy hỏi luật sư trước.
Đường toà án: từ đơn yêu cầu đến người giám hộ
Đây là đường chính khi cần làm giao dịch tài sản thay cha mẹ đã lẫn. Nguyên lý theo Bộ luật Dân sự 2015 và thủ tục tố tụng dân sự:
- Xác định mức độ. Bộ luật Dân sự 2015 có hai mức: mất năng lực hành vi dân sự (không nhận thức, làm chủ được hành vi) và có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (còn hiểu một phần, nhưng chưa đến mức mất). Mức nào do toà án quyết trên cơ sở giám định, không do gia đình tự xếp.
- Chuẩn bị hồ sơ bệnh án. Gom giấy khám, chẩn đoán của chuyên khoa thần kinh, tâm thần, lão khoa trong các năm gần đây. Hồ sơ càng liên tục càng có giá trị.
- Nộp đơn yêu cầu ra toà án khu vực nơi cha mẹ cư trú. Người nộp là người có quyền, lợi ích liên quan, thường là vợ, chồng hoặc con.
- Giám định pháp y tâm thần. Toà án thường trưng cầu giám định để có kết luận về khả năng nhận thức. Đây là khâu mất thời gian nhất.
- Toà án ra quyết định. Với mức mất năng lực hành vi, quyết định là căn cứ để xác định người giám hộ; với mức khó khăn trong nhận thức, toà án chỉ định người giám hộ và nêu rõ quyền, nghĩa vụ.
- Đăng ký giám hộ tại UBND xã nơi cư trú theo Luật Hộ tịch 2014, nếu thuộc trường hợp phải đăng ký.
Người giám hộ của cha mẹ thường là người giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định: vợ hoặc chồng còn lại, rồi đến con cả hoặc người con khác đủ điều kiện. Anh chị em nên thống nhất trước ai đứng ra, vì người giám hộ phải quản lý tài sản cho cha mẹ và chịu sự giám sát.
Người giám hộ được làm gì, không được làm gì với tài sản
Có người giám hộ không có nghĩa là toàn quyền với tài sản của cha mẹ. Những giới hạn cần biết theo Bộ luật Dân sự 2015:
- Quản lý tài sản vì lợi ích của cha mẹ: chi cho ăn uống, chữa bệnh, chăm sóc của chính cha mẹ là đúng mục đích.
- Tài sản có giá trị lớn: bán, trao đổi, cho thuê, cho mượn, thế chấp nhà đất hay tài sản giá trị lớn của người được giám hộ phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ.
- Không được tặng cho: người giám hộ không được đem tài sản của cha mẹ đi tặng cho người khác, kể cả cho chính anh chị em trong nhà.
- Không được giao dịch với chính mình: người giám hộ không được tự mua lại nhà của cha mẹ cho bản thân, trừ trường hợp luật cho phép vì lợi ích của người được giám hộ.
- Ghi chép và báo cáo: giữ sổ thu chi, hoá đơn khám chữa bệnh, giấy biên nhận. Khi anh chị em hỏi, đó là thứ bảo vệ bạn.
Một câu nên nói sớm trong gia đình: "Tiền bán nhà sẽ gửi tài khoản riêng của bố, chi cho bố chữa bệnh và chăm sóc, mỗi tháng anh gửi bảng thu chi cho cả nhà xem." Câu đó làm giảm hẳn nghi ngờ, thứ thường phá các gia đình trong hoàn cảnh này.
Khi cha mẹ mới quên lặt vặt: làm ngay ba việc
Lựa chọn người giám hộ cho mình. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người có năng lực hành vi đầy đủ chọn trước người giám hộ cho mình phòng khi sau này cần, bằng văn bản có công chứng. Khi đến lúc, người được chọn đứng ra mà ít tranh cãi hơn.
Uỷ quyền những việc định kỳ. Nhận lương hưu, giao dịch ngân hàng thông thường, làm việc với cơ quan bảo hiểm: lập giấy uỷ quyền hoặc hợp đồng uỷ quyền có công chứng, chứng thực trong lúc cha mẹ còn minh mẫn, ghi phạm vi rõ ràng.
Lập di chúc nếu cha mẹ muốn. Di chúc là việc riêng của cha mẹ, con cái chỉ nên gợi ý nhẹ nhàng, không ép. Di chúc lập lúc minh mẫn, có công chứng hoặc có người làm chứng đúng quy định, sẽ đỡ cả nhà một cuộc tranh chấp sau này.
Giữ lại bằng chứng về sự minh mẫn. Ngày ký giấy tờ quan trọng, có thể xin bác sĩ khám và ghi nhận tình trạng nhận thức của cha mẹ. Nếu sau này có người cho rằng cha mẹ ký khi đã lẫn, tờ giấy khám đó có giá trị.
Hai nhà, hai cách đi: áp vào trường hợp của bạn
Nhà chị Hằng ở phường C: mẹ sa sút trí nhớ ba năm, cần bán căn nhà nhỏ để có tiền thuê người chăm. Ba anh chị em họp một buổi, thống nhất chị Hằng đứng ra làm người giám hộ, anh cả làm người giám sát việc giám hộ. Họ gom bệnh án của mẹ từ hai bệnh viện, nhờ luật sư soạn đơn yêu cầu gửi toà án khu vực. Trong lúc chờ giám định, chị Hằng mở một cuốn sổ ghi mọi khoản chi cho mẹ. Đến khi có quyết định, việc bán nhà có đủ chữ ký cần thiết, tiền về tài khoản đứng tên mẹ, không ai trong nhà thắc mắc.
Nhà anh Quân làm thợ mộc: bố mới hay quên chìa khoá, hỏi lại chuyện vừa nói, vẫn đọc báo và tự đi chợ được. Anh Quân đưa bố đi khám, bác sĩ ghi nhận bố còn nhận thức tốt. Tuần sau, bố anh tự đến văn phòng công chứng lập văn bản lựa chọn người giám hộ cho mình, ký giấy uỷ quyền cho anh nhận lương hưu và làm việc với ngân hàng. Bố anh cũng lập di chúc. Mọi việc xong trong hai buổi, thay vì nhiều tháng ở toà nếu đợi đến lúc bệnh nặng hơn.
Điểm khác nhau giữa hai nhà không nằm ở bệnh nặng hay nhẹ, mà ở thời điểm bắt đầu làm giấy tờ. Nếu cha mẹ bạn đang ở giai đoạn như bố anh Quân, đừng đợi.
Lỗi hay gặp và khi nào nên hỏi người trong nghề
Lỗi thứ nhất: chờ đến khi cần bán nhà gấp mới tính, trong khi đường toà án và giám định thường mất nhiều tháng. Lỗi thứ hai: một người con tự làm, không báo anh chị em, rồi các anh chị em khác phản đối khi đã nộp đơn. Lỗi thứ ba: tin dịch vụ "lo giấy uỷ quyền cho người già lẫn". Không có cách hợp pháp nào để một người không còn nhận thức ký uỷ quyền.
Nên gặp luật sư ngay khi cần làm giao dịch tài sản thay cha mẹ đã lẫn, khi trong nhà có người phản đối, hoặc khi đang cầm một giấy uỷ quyền cũ và không biết dùng được đến đâu. Nên hỏi bác sĩ chuyên khoa về đánh giá nhận thức và hồ sơ bệnh án. Gia đình khó khăn có thể hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý của nhà nước ở tỉnh xem có thuộc diện được trợ giúp không.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ lẫn thì con có ký thay hợp đồng bán nhà được không?
Không ký thay tuỳ tiện được. Thường phải có quyết định của toà án và người giám hộ, và việc bán nhà còn cần sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015. Hỏi luật sư trước khi đặt cọc với ai.
Giấy uỷ quyền cha mẹ ký từ trước còn dùng được không?
Vẫn có giá trị cho tới khi có căn cứ chấm dứt, trong đó có việc toà án tuyên bố cha mẹ mất năng lực hành vi dân sự. Nhưng ngân hàng, công chứng viên thấy người uỷ quyền đã lẫn thường dè dặt, nên hỏi trước khi dùng cho việc lớn.
Ai được làm người giám hộ cho cha mẹ?
Theo thứ tự luật định, vợ hoặc chồng còn lại là người giám hộ đương nhiên trước, sau đó đến con cả hoặc người con khác đủ điều kiện. Nếu cha mẹ đã chọn trước người giám hộ khi còn minh mẫn thì ưu tiên ý chí đó.
Làm thủ tục ở toà án mất bao lâu?
Tuỳ từng nơi và khâu giám định pháp y tâm thần, thường tính bằng tháng chứ không phải tuần. Người viết không nêu con số cụ thể; hỏi toà án khu vực hoặc luật sư để ước lượng cho trường hợp của bạn.
Có cần giám định khi cha mẹ đã có chẩn đoán sa sút trí tuệ của bệnh viện không?
Chẩn đoán của bệnh viện là tài liệu quan trọng, nhưng việc tuyên bố mất năng lực hoặc khó khăn trong nhận thức thường dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần do toà án trưng cầu. Cứ nộp đủ bệnh án để rút ngắn khâu này.
Cha mẹ còn minh mẫn thì nên làm giấy gì trước?
Ba việc đáng làm: văn bản lựa chọn người giám hộ có công chứng, giấy uỷ quyền cho những việc định kỳ có phạm vi rõ, và di chúc nếu cha mẹ muốn. Làm sớm thì cả nhà đỡ phải ra toà về sau.