Đi làm đã hai tháng mà chưa có hợp đồng thì bạn vẫn đang có quan hệ lao động thật, nhưng đang thiếu giấy để bảo vệ mình. Nên đòi ký càng sớm càng tốt, nhắc bằng tin nhắn có ngày tháng, và trong lúc chờ thì tự giữ bằng chứng đi làm. Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu hợp đồng lao động giao kết bằng văn bản (hoặc bằng phương tiện điện tử), chỉ trừ một số trường hợp hợp đồng dưới một tháng được giao kết bằng lời nói.
Bài này dành cho người còn muốn ở lại làm, chỉ cần có giấy cho đàng hoàng: cửa hàng, quán ăn, xưởng nhỏ, văn phòng vài người. Nếu bạn đã nghỉ và đang cần chứng minh mình từng đi làm để đòi tiền, thì phần giữ bằng chứng bên dưới vẫn dùng được, còn phần nhắc công ty thì bỏ qua.
Chưa có giấy thì bạn đang thiếu những gì
Thiếu bảo hiểm. Không hợp đồng, nhiều nơi cũng không đăng ký bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Bạn mất quyền hưởng chế độ ốm đau, thai sản, và những tháng làm việc này không được cộng vào thời gian đóng. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, hợp đồng từ đủ một tháng trở lên đã thuộc diện đóng bắt buộc.
Thiếu căn cứ khi tranh chấp tiền lương. Lương hứa miệng 9 triệu, đến tháng trả 7 triệu kèm câu "tháng này ít việc": không có giấy thì bạn chỉ còn tin nhắn và lời người làm chung.
Thiếu căn cứ khi bị cho nghỉ đột ngột. Muốn đòi lương những ngày báo trước, trợ cấp thôi việc, bạn phải chứng minh được mình làm từ ngày nào, công việc gì, lương bao nhiêu.
Thiếu giấy tờ cho việc riêng. Vay mua nhà ở xã hội, xin xác nhận thu nhập, làm hồ sơ cho con: chỗ nào cũng hỏi hợp đồng lao động hoặc xác nhận của nơi làm việc.
Không có hợp đồng giấy có phải là không có quan hệ lao động?
Không. Bộ luật Lao động 2019 nhìn vào nội dung chứ không chỉ nhìn tên gọi: có việc làm, có trả công, có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì đó là quan hệ lao động, kể cả khi giấy tờ ghi là "hợp tác", "khoán việc" hay không có giấy nào. Không ký hợp đồng bằng văn bản là lỗi của người sử dụng lao động, không phải của bạn.
Nhưng luật đứng về phía bạn không có nghĩa là bạn dễ chứng minh. Trong một tranh chấp, bên nào có giấy thì bên đó nhẹ người. Vì thế mục tiêu thực tế là có được hợp đồng ký đàng hoàng trong vài tuần tới, chứ không phải tìm cách kiện.
Một hiểu lầm hay gặp: "làm bán thời gian thì không cần hợp đồng". Người làm không trọn thời gian vẫn là người lao động, vẫn ký hợp đồng, và nếu hợp đồng từ đủ một tháng thì vẫn thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc theo luật mới. Chỉ có cách tính mức đóng và mức lương là theo giờ làm thực tế.
Hiểu lầm thứ hai: "đã ký thư mời nhận việc rồi là xong". Thư mời là lời mời, thường thiếu nhiều nội dung bắt buộc của hợp đồng như thời hạn, địa điểm, chế độ nghỉ, bảo hiểm. Nó giúp làm bằng chứng nhưng không thay được hợp đồng.
Nhắc công ty ký hợp đồng: ba bước, mỗi bước cách nhau một tuần
Đi theo thứ tự, mỗi bước có bằng chứng, không nhảy cóc sang khiếu nại:
- Nói miệng kèm tin nhắn xác nhận. Gặp người quản lý, hỏi nhẹ: "Anh ơi, em vào làm từ đầu tháng 9, khi nào mình ký hợp đồng ạ?". Tối đó nhắn lại: "Em cảm ơn anh, như trao đổi sáng nay, anh hẹn em ký hợp đồng trong tuần sau. Em làm từ 2/9, lương thoả thuận 8 triệu một tháng ạ." Tin nhắn xác nhận này quan trọng hơn cả buổi nói chuyện.
- Gửi đề nghị bằng văn bản ngắn. Nếu tuần sau chưa có gì, gửi thư điện tử hoặc tin nhắn cho người phụ trách nhân sự (ở nơi nhỏ thì cho chủ): ngày bắt đầu, vị trí, mức lương, và đề nghị ký hợp đồng trước một ngày cụ thể. Kèm câu "em cần hợp đồng để làm hồ sơ bảo hiểm" để lý do nghe tự nhiên.
- Hỏi lần cuối và nói rõ lựa chọn của mình. Nếu vẫn bị lờ đi, nói thẳng nhưng lịch sự rằng bạn cần hợp đồng để tiếp tục yên tâm làm việc. Đến đây bạn đã có đủ bằng chứng nhắc ba lần; quyết định ở lại hay đi là của bạn.
- Nếu muốn có người can thiệp, tìm tổ chức công đoàn cơ sở (nếu công ty có) hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh. Đây là bước sau cùng, khi bạn đã sẵn sàng với khả năng quan hệ với chủ trở nên căng.
Chị Hoa làm phụ bếp ở một tiệm bánh tại phường C, đi qua bước một thì được hẹn, bước hai thì chủ tiệm gọi lên ký luôn trong ngày, vì chủ đơn giản là không biết mẫu hợp đồng lấy ở đâu. Phần lớn trường hợp dừng ở bước hai. Nếu chủ không có mẫu, bạn có thể đề nghị dùng mẫu hợp đồng lao động thông dụng và cùng điền.
Trong lúc chờ: tự giữ bằng chứng đi làm
Làm đều đặn mỗi tuần một lần, cất vào một thư mục riêng trong điện thoại và một bản trên máy tính hoặc thư điện tử gửi cho chính mình:
- Ảnh chụp sao kê tài khoản nhận lương có tên người hoặc đơn vị chuyển; nếu nhận tiền mặt thì ghi sổ ngày nhận, số tiền, người đưa.
- Tin nhắn giao việc, nhóm chat công việc, lịch ca được gửi hằng tuần.
- Ảnh thẻ nhân viên, đồng phục có tên nơi làm, ảnh bạn tại chỗ làm có ngày giờ.
- Thư mời nhận việc, tin tuyển dụng bạn đã ứng tuyển, tin nhắn hẹn phỏng vấn.
- Tên và cách liên lạc của hai ba người làm cùng sẵn lòng xác nhận khi cần.
- Sổ tay ghi giờ vào, giờ ra, ngày nghỉ, ngày tăng ca; viết ngay trong ngày, không viết bù.
Đừng chụp tài liệu nội bộ của công ty, danh sách khách hàng hay số liệu kinh doanh để "làm bằng chứng". Những thứ đó không giúp chứng minh bạn đi làm, mà có thể khiến bạn vi phạm quy định bảo mật. Bằng chứng tốt nhất là những gì liên quan đến chính bạn: tiền nhận, việc được giao, giờ làm.
Khi được đưa hợp đồng: đọc gì trước khi ký
Đừng ký ngay tại bàn chỉ vì đã chờ lâu. Xin mang về đọc một buổi, hoặc ít nhất đọc kỹ năm dòng sau:
| Mục trong hợp đồng | Cần thấy | Nếu khác thì làm gì |
|---|---|---|
| Ngày bắt đầu làm việc | Đúng ngày bạn vào làm thật | Đề nghị sửa, hoặc ghi chú thời gian đã làm trước đó |
| Loại hợp đồng và thời hạn | Có thời hạn cụ thể hoặc không xác định thời hạn | Hỏi rõ vì sao ký ngắn; ghi lại câu trả lời |
| Mức lương và cách trả | Khớp mức đã thoả thuận, có ngày trả lương | Không ký nếu lương ghi thấp hơn để "cho nhẹ bảo hiểm" mà bạn không đồng ý |
| Địa điểm làm việc | Nơi bạn đang làm | Cẩn thận câu "và bất kỳ địa điểm nào công ty yêu cầu" |
| Bảo hiểm | Ghi rõ có đóng bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp | Hỏi ngày bắt đầu đăng ký đóng |
Sau khi ký, bạn phải được giữ một bản. Luật yêu cầu hợp đồng lập thành ít nhất hai bản, mỗi bên giữ một. Nếu công ty ký điện tử, xin tải về bản đầy đủ có chữ ký.
Áp vào trường hợp của bạn: chủ nói gì thì đáp thế nào
Mấy câu trả lời quen thuộc khi người lao động hỏi chuyện hợp đồng, và cách đáp giữ được hoà khí mà vẫn không lùi:
| Chủ hoặc quản lý nói | Thực chất | Bạn có thể đáp |
|---|---|---|
| "Làm thêm một thời gian nữa rồi ký" | Đang kéo dài, có thể để khỏi đóng bảo hiểm | "Dạ, anh cho em xin một ngày cụ thể để em sắp xếp giấy tờ bảo hiểm ạ." |
| "Ở đây ai cũng làm vậy, không ai ký" | Thói quen của nơi làm, không phải quy định | "Em hiểu, nhưng em cần hợp đồng để làm hồ sơ cho con đi học, anh giúp em nhé." |
| "Ký hợp đồng thì phải trừ bảo hiểm, lương thực nhận thấp hơn" | Đúng là bạn đóng một phần, nhưng công ty cũng phải đóng phần của mình | "Dạ em biết, em vẫn muốn đóng để còn quyền lợi ốm đau, thai sản." |
| "Em ký giấy cộng tác viên cho gọn" | Đổi tên gọi để né nghĩa vụ | "Em làm theo ca, theo giờ của quán như mọi người, em xin ký hợp đồng lao động ạ." |
| "Không có mẫu hợp đồng" | Thường là thật, nhất là hộ kinh doanh nhỏ | "Em có mẫu thông dụng, anh xem rồi mình cùng điền nhé." |
Mục tiêu của mỗi câu đáp là đưa cuộc nói chuyện về một ngày cụ thể. Một lời hẹn có ngày, được ghi lại bằng tin nhắn, đáng giá hơn mười lời hứa chung chung.
Nếu chính bạn muốn không đóng bảo hiểm để cầm lương cao hơn, hãy biết rằng luật không cho hai bên thoả thuận bỏ bảo hiểm bắt buộc. Thoả thuận như vậy không có giá trị, và người chịu thiệt lâu dài thường là người lao động.
Lúc nên hỏi người trong nghề
Phần lớn chuyện chưa ký hợp đồng giải quyết được bằng vài tin nhắn. Bạn chỉ nên tìm luật sư lao động hoặc công đoàn khi rơi vào một trong các tình huống sau: công ty đưa hợp đồng ghi ngày bắt đầu muộn hơn nhiều so với thực tế, hoặc ghi lương thấp hơn lương thật để đóng bảo hiểm thấp; bạn bị cho nghỉ ngay sau khi đòi ký hợp đồng; đã làm lâu và số tiền bảo hiểm chưa đóng cộng dồn đáng kể.
Khi đi hỏi, mang theo: thư mời hoặc tin tuyển dụng, ảnh sao kê nhận lương vài tháng, ảnh chụp tin nhắn nhắc ký hợp đồng có ngày, sổ ghi giờ làm. Người tư vấn cần nhất là mốc ngày và mức lương, không cần cả trăm ảnh chụp lộn xộn.
Nếu muốn hỏi cơ quan nhà nước, nơi phụ trách về hợp đồng lao động là cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh; về chuyện đóng bảo hiểm là cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng trụ sở. Tranh chấp giữa hai bên thường đi qua hoà giải viên lao động trước, sau đó mới đến hội đồng trọng tài hoặc toà án.
Câu hỏi thường gặp
Công ty không ký hợp đồng thì có bị xử lý không?
Không giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản với công việc từ một tháng trở lên là vi phạm của người sử dụng lao động và có thể bị xử phạt hành chính. Mức phạt cụ thể bạn có thể hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Làm việc không có hợp đồng thì nghỉ có cần báo trước không?
Nếu thực chất là quan hệ lao động thì về nguyên tắc vẫn nên báo trước theo loại hợp đồng tương ứng, để tránh bị cho là nghỉ trái luật. Báo bằng tin nhắn hoặc văn bản có ngày tháng để có bằng chứng.
Hợp đồng ký qua điện thoại hay thư điện tử có giá trị không?
Bộ luật Lao động 2019 công nhận hợp đồng giao kết qua phương tiện điện tử dưới dạng thông điệp dữ liệu có giá trị như hợp đồng bằng văn bản. Điều quan trọng là bạn giữ được bản đầy đủ và có xác nhận của hai bên.
Công ty bảo ký hợp đồng cộng tác viên thay vì hợp đồng lao động có được không?
Tên gọi không quyết định bản chất. Nếu bạn làm theo giờ giấc công ty đặt, chịu quản lý và nhận lương đều đặn thì đó vẫn là quan hệ lao động, và luật bảo hiểm mới cũng tính cả hợp đồng có tên gọi khác nhưng có nội dung như vậy.
Đòi ký hợp đồng có sợ bị cho nghỉ không?
Có nơi phản ứng như vậy, nên bạn cần giữ bằng chứng trước khi đòi. Nếu bị cho nghỉ ngay sau khi đề nghị ký, những tin nhắn có ngày tháng sẽ giúp bạn chứng minh quan hệ lao động và đòi các khoản liên quan.
Hợp đồng lao động có cần công chứng không?
Không cần. Hợp đồng lao động chỉ cần hai bên ký, mỗi bên giữ một bản. Nếu ai đó yêu cầu bạn trả tiền công chứng hợp đồng lao động thì nên hỏi lại lý do.