Khi phát hiện con lén lấy tiền, điều nên làm là bình tĩnh nói thẳng với con điều bạn biết, cho con cơ hội nói thật, để con trả lại hoặc bù lại, và tìm ra con lấy tiền để làm gì. Đánh đòn, gọi con là "đồ ăn cắp" hay kể với họ hàng thường chỉ dạy con giấu khéo hơn. Trẻ năm, sáu tuổi lấy tiền thường vì chưa hiểu ranh giới tài sản; trẻ lớn hơn thường có một lý do cụ thể: muốn có thứ bạn bè có, bị đòi tiền, nạp tiền vào trò chơi, hay đang giấu một chuyện khó nói.
Bài này giúp bạn đoán lý do theo tuổi, chuẩn bị cuộc nói chuyện lần đầu, chọn hậu quả hợp lý, phòng lần sau, và nhận ra khi nào chuyện lấy tiền là dấu hiệu của việc lớn hơn cần trường hoặc người chuyên môn cùng xử lý. Không có bài nào thay được việc bạn hiểu con mình, nên phần áp vào nhà mình là phần quan trọng nhất.
Con lấy tiền vì đâu: gợi ý theo tuổi
Cùng một hành vi nhưng lý do rất khác nhau giữa một đứa trẻ năm tuổi và một cậu bé mười bốn tuổi. Bảng dưới không để dán nhãn con mà để bạn biết nên hỏi gì:
| Tuổi | Lý do hay gặp | Bạn nên hỏi hoặc để ý |
|---|---|---|
| Dưới 7 tuổi | Chưa phân biệt rõ của mình và của người khác, bắt chước người lớn cầm tiền | Con biết tiền là gì chưa, đã được dạy hỏi trước khi lấy chưa |
| 7 đến 10 tuổi | Muốn mua quà vặt, đồ chơi như bạn; thử xem có bị phát hiện không | Con có tiền tiêu vặt không, bạn bè hay mua gì ở cổng trường |
| 11 đến 14 tuổi | Nạp tiền trò chơi, mua đồ để được nhóm bạn chấp nhận, bị đòi tiền | Lịch sử chuyển khoản, đồ mới lạ, con có bị ai ép không |
| 15 tuổi trở lên | Chi tiêu cho các mối quan hệ, nợ bạn bè, đôi khi những việc rủi ro hơn | Số tiền, tần suất, thay đổi trong giờ giấc và bạn bè |
| Mọi tuổi | Thiếu quan tâm, muốn gây chú ý, buồn vì chuyện nhà | Có biến động gì trong gia đình gần đây không |
Điều đáng lo nhất trong bảng là "bị đòi tiền". Nếu số tiền tăng dần, con lo lắng, hay giấu điện thoại, bạn cần nghĩ tới khả năng con đang bị bạn bắt nạt, đe doạ, và cần xử lý cùng nhà trường.
Lần nói chuyện đầu tiên: làm theo thứ tự này
Lần đầu phát hiện là lần quan trọng nhất. Cách bạn phản ứng quyết định lần sau con nói thật hay giấu kỹ hơn. Chuẩn bị trước, chọn lúc nhà yên, không có anh chị em khác chứng kiến:
- Nói điều bạn biết, không gài bẫy. Đừng hỏi "con có lấy tiền không?" khi bạn đã biết. Nói thẳng: "Mẹ thấy trong ví mất hai trăm nghìn, và mẹ biết con lấy."
- Cho con một khoảng lặng. Chờ con nói. Nhiều trẻ khóc hoặc chối lúc đầu; đừng dồn ép thêm, nhắc lại một lần là đủ.
- Hỏi con dùng tiền làm gì. "Con cần tiền để làm gì mà không nói với mẹ?" Câu này đi thẳng tới lý do.
- Nói rõ giá trị của nhà mình. "Trong nhà mình, tiền của ai thì người đó quyết. Muốn có thì hỏi." Ngắn, không giảng giải dài.
- Thống nhất cách bù lại. Trả lại số tiền còn, hoặc bù bằng tiền tiêu vặt, làm thêm việc nhà có trả công. Bù lại là để con sửa sai, không phải để trả thù.
- Kết thúc bằng sự tin tưởng. "Mẹ buồn, nhưng mẹ không nghĩ con là người xấu. Lần sau cần gì thì nói với mẹ."
Nếu con chối dù bằng chứng rõ, không cần bắt con nhận cho bằng được ngay hôm đó. Bạn nói điều bạn biết, nói hậu quả, rồi để con có thời gian. Nhiều trẻ quay lại nhận lỗi một hai ngày sau khi bớt sợ.
Câu nên nói và câu nên tránh
Trong cơn giận, câu đầu tiên bật ra thường là câu làm tổn thương con nhất. Chuẩn bị sẵn vài câu giúp bạn giữ được cuộc nói chuyện:
- Nên: "Con lấy tiền là sai. Bố mẹ vẫn thương con, và con sẽ sửa sai." Tách hành vi khỏi con người.
- Nên: "Lần sau con muốn có thứ gì, mình bàn cách để dành." Mở đường cho con có cách hợp lý.
- Nên: "Có ai bắt con đưa tiền không? Nếu có, con nói với bố mẹ, bố mẹ không mắng." Mở đường cho con kể chuyện bị ép.
- Tránh: "Đồ ăn cắp." Trẻ được gọi là kẻ trộm dễ nghĩ mình là như vậy thật.
- Tránh: "Lớn lên đi tù thôi." Doạ về tương lai làm con sợ, không làm con hiểu.
- Tránh: kể chuyện với họ hàng, hàng xóm, nhóm phụ huynh, hay bắt con xin lỗi trước đông người.
- Tránh: nhắc lại chuyện cũ mỗi khi con phạm lỗi khác. Con đã bù lại thì chuyện đó coi như khép.
Nếu bố và mẹ phản ứng khác nhau, một người quát một người bênh, con sẽ học được rằng có thể dựa vào người bênh để thoát. Bàn với nhau trước khi nói chuyện với con.
Phòng lần sau: tiền trong nhà và tiền tiêu vặt
Cất ví, tiền mặt ở chỗ con không thấy không phải là không tin con, mà là bớt cám dỗ, nhất là với trẻ nhỏ. Với điện thoại có ví điện tử hay ứng dụng ngân hàng, đặt mật khẩu riêng, không để con biết mã, tắt thanh toán một chạm trong các kho ứng dụng và trò chơi trên máy con dùng. Nhiều vụ "chuyển khoản lén" xảy ra vì con đã xem bố mẹ nhập mã nhiều lần.
Tiền tiêu vặt đều đặn, dù ít, giúp trẻ từ khoảng bảy tuổi học cách chi tiêu, để dành và chờ đợi. Thống nhất số tiền, ngày đưa, và những gì con được tự quyết. Khi con muốn món đắt hơn, cùng con tính phải để dành bao nhiêu tuần. Trẻ đã quen để dành ít khi phải lấy lén.
Với trẻ lớn, nói chuyện về tiền trong nhà thật hơn: thu nhập của nhà mình ở mức nào, chi tiêu ra sao, vì sao không mua được mọi thứ bạn bè có. Trẻ hiểu hoàn cảnh thường thông cảm hơn bố mẹ nghĩ. Đừng để con phải nghe những chuyện ấy lần đầu trong lúc đang bị mắng vì lấy tiền.
Theo dõi nhẹ nhàng trong vài tháng sau: đồ mới lạ không rõ nguồn, con hay hỏi mượn tiền bạn, con giấu điện thoại. Không cần lục cặp mỗi ngày, nhưng đừng giả vờ như chưa có chuyện gì.
Áp vào nhà mình: ba chuyện giả định
Bé Tin sáu tuổi lấy tờ tiền trên bàn để mua kẹo. Mẹ không mắng mà dẫn bé đi trả lại cho chủ quầy, xin lỗi, rồi về nhà làm cho bé một ống tiết kiệm, mỗi tuần bỏ vào mấy đồng tiền lẻ. Với tuổi này, dạy ranh giới quan trọng hơn phạt.
Bạn Bảo mười hai tuổi chuyển khoản lén nạp tiền trò chơi. Bố phát hiện qua tin báo số dư. Bố không tịch thu điện thoại ngay mà ngồi xem cùng Bảo đã nạp những gì, cùng tính tổng, thống nhất Bảo bù lại bằng tiền tiêu vặt ba tháng. Bố đổi mật khẩu, tắt thanh toán trong máy, đặt giờ chơi rõ ràng.
Bạn Linh mười bốn tuổi lấy tiền nhiều lần, mỗi lần tăng dần. Mẹ hỏi thì Linh khóc, kể bị một nhóm bạn trong lớp đòi tiền và doạ đăng ảnh. Đây không còn là chuyện kỷ luật trong nhà. Mẹ giữ tin nhắn, báo giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu ngay hôm sau, hỏi thêm công an phường về chuyện bị đe doạ.
Lỗi hay gặp của bố mẹ sau khi phát hiện
Phần lớn các lỗi dưới đây xuất phát từ cảm giác bị phản bội, rất dễ hiểu. Nhưng chúng thường làm chuyện lấy tiền kéo dài thay vì chấm dứt:
- Phạt nặng ngay lần đầu mà không hỏi con lấy tiền để làm gì, nên bỏ sót chuyện con bị bạn đòi tiền.
- Lục cặp, đọc tin nhắn của con mỗi ngày trong nhiều tháng; con thấy mất hết sự riêng tư và tìm cách giấu tinh vi hơn.
- Không bao giờ nhắc lại, cũng không thay đổi gì, ví vẫn để trên bàn, mã ngân hàng con vẫn biết.
- Bắt con trả lại bằng cách làm việc quá sức hoặc mất hết mọi niềm vui trong nhiều tháng.
- Bố mẹ đổ lỗi cho nhau trước mặt con: "tại anh chiều con", "tại em cho con cầm điện thoại".
- Cho rằng chuyện lấy tiền chỉ là tính xấu, không xem trong nhà có gì vừa thay đổi như bố mẹ căng thẳng, có em bé mới, chuyển nhà.
Cách kiểm nhanh: sau một tháng, con có nói chuyện với bạn về tiền dễ hơn không. Nếu có, bạn đang đi đúng hướng. Nếu con càng né, xem lại cách mình đã phản ứng.
Khi nào nên hỏi người trong nghề
Báo nhà trường khi bạn nghi con bị bạn đòi tiền, đe doạ, hoặc khi tiền con lấy được dùng cho các hoạt động ở trường mà bạn không biết. Ban giám hiệu và giáo viên chủ nhiệm cần biết để bảo vệ con và xử lý phía bên kia. Nếu có đe doạ nghiêm trọng, như doạ đánh, doạ phát tán hình ảnh, hỏi thêm công an xã, phường.
Hỏi chuyên viên tâm lý học đường hoặc bác sĩ tâm lý nhi khi con lấy tiền lặp lại dù đã nói chuyện và có hậu quả rõ ràng, khi con lấy cả những thứ không cần, khi đi kèm nói dối nhiều chuyện khác, hoặc khi con có dấu hiệu buồn, thu mình, thay đổi giấc ngủ. Lấy tiền đôi khi là cách một đứa trẻ báo rằng con đang không ổn.
Nếu số tiền lớn liên quan đến trò chơi có nạp tiền hoặc ứng dụng có thanh toán, hỏi ngân hàng hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ thanh toán về cách khoá, giới hạn giao dịch trên tài khoản của bạn. Đừng chuyển thêm tiền cho bất kỳ ai liên hệ hứa "lấy lại tiền đã nạp", vì đó thường là bẫy lừa thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Con năm tuổi lấy tiền có phải là ăn cắp không?
Ở tuổi này trẻ thường chưa hiểu đầy đủ ranh giới giữa của mình và của người khác. Bạn nên dạy rõ quy tắc hỏi trước khi lấy, cùng con trả lại nếu lấy của người ngoài, và không gắn cho con những từ nặng nề như kẻ trộm.
Có nên đánh con khi con lấy tiền không?
Không nên. Đòn roi làm con sợ và học cách giấu kỹ hơn, không làm con hiểu vì sao sai. Hậu quả hợp lý như bù lại số tiền, mất một quyền lợi liên quan, cùng cuộc nói chuyện thẳng thắn có tác dụng lâu hơn.
Con chối dù đã có bằng chứng thì làm sao?
Nói rõ điều bạn biết một lần, nêu hậu quả, rồi cho con thời gian. Không cần bắt con nhận ngay trong buổi tối đó. Nhiều trẻ quay lại nhận lỗi khi bớt sợ, nhất là khi chúng biết bố mẹ không định làm nhục mình.
Con lấy tiền của bạn ở lớp thì phụ huynh nên làm gì?
Cùng con trả lại và xin lỗi bạn, phối hợp với giáo viên chủ nhiệm để việc trả lại diễn ra kín đáo. Nói chuyện với phụ huynh bạn kia một cách nhã nhặn. Ở nhà, tìm hiểu vì sao con cần tiền như cách đã nêu.
Có nên cho con tiền tiêu vặt để con không lấy nữa không?
Tiền tiêu vặt đều đặn giúp trẻ học cách tự quản lý và giảm cám dỗ, nhưng không phải phần thưởng để con khỏi lấy. Thống nhất số tiền, ngày đưa, những khoản con tự quyết, và để con tự chịu khi tiêu hết sớm.
Phát hiện con nạp nhiều tiền vào trò chơi thì có đòi lại được không?
Tuỳ chính sách của đơn vị phát hành và kho ứng dụng, có nơi xem xét hoàn tiền khi người nạp là trẻ em, có nơi không. Bạn liên hệ bộ phận hỗ trợ chính thức của họ, giữ lịch sử giao dịch, và không tin những người lạ hứa lấy lại tiền.